کرونا زندگی زنان را نشانه گرفت

سهم زنان از اقتصاد


زنان در جامعه ما حکم نیروی کار ارزان را دارند، همان‌ها که برای کسب موقعیت شغلی متناسب با توانمندی‌شان بیشتر از مردان تلاش می‌کنند و بیشتر در معرض اتهام قرار دارند؛ اتهام ناکارآمدی، غیرمتخصص بودن و بر هم زننده بازار کار. در همین حال باید تاکید کرد که ایران یکی از کمترین نرخ مشارکت زنان را دارد. مسائل فرهنگی، تبعیض‌های قانونی و غیرقانونی در سال‌های گذشته مانع حضور جدی و پررنگ زنان در کسب‌وکارهای مختلف و نقش‌آفرینی در اقتصاد شده است.

حال در یک سال گذشته و با شیوع ویروس کرونا، بازار کار در ایران مردانه‌تر از گذشته شده، تا جایی‌که براساس آمار منتشرشده از سوی مرکز ملی آمار ایران، نرخ مشارکت اقتصادی زنان در سال ۱۳۹۹ و در مقایسه با مدت مشابه سال ۱۳۹۸، افت ۳.۱ درصدی داشت. سخن گفتن از کار زنان از آن دسته موضوعاتی است که مخالفان و موافقان متعصبی دارد. عده‌ای منکر هر نوع نابرابری جنسیتی در فضای کار هستند و موفقیت را فقط از آن شایستگان می‌دانند. این قشر با اشاره به زنان نخبه، کارآفرین و ممتاز در جامعه تاکید می‌کنند که همین مثال‌ها حکایت از باز بودن دروازه‌های پیشرفت برای زنان دارد؛ بنابراین نالایقی و کم‌کاری خود را به گردن سیستم مردسالار نیندازید. در ادامه نیز زنان را به عشوه‌گری برای کسب موقعیت‌های بهتر کاری محکوم و با لطف تاکید می‌کنند که البته هر زن شاغل و موفقی لزوما از این سیاست‌ها بهره نمی‌گیرد. همه‌چیز بستگی به وجدان و کارآیی خودتان دارد. خلاصه که این افراد حضور پررنگ‌تر مردان در اقتصاد را ناشی از مهارت بیشتر آن می‌دانند و بس. البته در همین فضای مردسالار نیز برخی ضمن اذعان به شکاف جنسیتی موجود برای بهبود شرایط تلاش می‌کنند. صمت برای بررسی شرایط کسب‌وکار زنان به‌ویژه در روزهای کرونایی با زنان در حوزه‌های مختلف کاری گفت‌وگو کرده است.

بسیاری از زنان در شرایط عادی در محیط کار از تبعیض رنج می‌برند. عموما تخصص مردان بیشتر به چشم می‌آید و نگاه‌های مثبت‌تری به عملکرد آنها وجود دارد. اعتمادی که به کار مردان وجود دارد، تاثیر خود را در قالب کاهش کارآیی زنان نشان می‌دهد. یا در مواردی با زنانی روبه‌رو هستیم که برای کسب موقعیت برابر، تلاش مضاعفی را متحمل می‌شوند. بسیاری از این زنان پس از ساعات کاری طولانی، کاری تمام‌وقت دیگر را در خانه بر عهده دارند؛ فعالیتی که از نگاه مردسالارانه حاکم بر جامعه نشات می‌گیرد و زنان را مسئول رسیدگی به کارهای روزمره خانه و حتی رسیدگی به امور فرزندان می‌داند.  در جامعه‌ای سنتی همچون ایران، زنانی که حضور در اجتماع را به هر علتی انتخاب کرده‌اند، گویا لطفی را پذیرا شده‌اند و حال باید به جبران آن، از پس کارهای خانگی نیز بر بیایند. حال آنکه کار خانگی خود مقوله‌ای جدا، کاری تمام‌وقت و جدای از این گفتار است.

زندگی زنان در روزهای همه‌گیری

به گزارش صمت بیش از یک سال از پاندمی کرونا در دنیا می‌گذرد، ویروسی که نه‌تنها سلامت افراد را تحت‌تاثیر قرار داد، بلکه اصول اولیه و اساسی زندگی را نشانه گرفت. بسیاری از کسب‌وکارها و معیشت مردم از این همه‌گیری متاثر شده است. نتایج این پاندمی به همین‌جا ختم نمی‌شود و شاهد پس‌رفت و بی‌اثر شدن تلاش‌های گسترده مدنی و اجتماعی در حوزه‌های گوناگون نیز هستیم.
تعمیق شکاف‌های جنسیتی یکی از مهم‌ترین آثار این همه‌گیری ظرف یک سال گذشته است، براساس گزارش منتشر شده از سوی مجمع جهانی اقتصاد، جهان در سال گذشته میلادی با تشدید شکاف‌های جنسیتی روبه‌رو بوده است. تاجایی‌که حدود ۰.۶ درصد به این فاصله افزوده شده و این رقم به ۳۲ درصد افزایش یافته است.

زنان تعدیل می‌شوند

تحقیقات جهانی حکایت از آن دارد که پیامدهای ناشی از همه‌گیری ویروس کرونا زندگی زنان را به‌شدت تحت‌تاثیر قرار داده است. از یک‌سو شاهد رشد خشونت‌های خانگی هستیم و از سوی دیگر، زنان بسیاری کار خود را از دست داده یا مجبور شده‌اند برای انجام کارهای خانه شغل خود را ترک کنند. وضعیت زنان در ایران نیز با شرایط مشابه و حتی دشوارتری روبه‌رو است.  در موقعیت کنونی کسب‌وکارها نیز از این همه‌گیری متاثر شده‌اند و شاهد وارد آمدن ضررهای بسیاری به مشاغل هستیم. عموما در چنین شرایطی و در درجه نخست زنان از کار بیکار می‌شوند. این تجربه در اغلب کشورهای دنیا مشاهده می‌شود اما در ایران پررنگ‌تر است، چراکه بنا به عادت همچنان مرد نان‌آور اصلی خانواده محسوب می‌شود و چنانچه قرار بر تعدیل نیرو باشد، حفظ مردان ارجحیت دارد. بر همین اساس نیز در یک سال اخیر شاهد مردانه‌تر شدن بازار کار در ایران هستیم.  براساس داده‌های منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، نرخ مشارکت اقتصادی مردان در سال ۱۳۹۹ افت ۲.۴ درصدی را در مقایسه با سال ۱۳۹۸ تجربه کرده و به ۶۸.۷ درصد رسیده است. درحالی‌که در همین زمان نرخ مشارکت اقتصادی زنان در سال ۱۳۹۹ با ۳.۱ درصد کاهش، برابر ۱۳.۹ درصد گزارش‌شده است.  گفتنی است چندی پیش رئیس اورژانس اجتماعی سازمان بهزیستی کشور نیز از افزایش خشونت‌های خانگی در دوران کرونا در سال ۱۳۹۹ خبر داد. حضور اجباری خانواده‌ها در کنار هم و سبک جدید زندگی در این روزها زمینه افزایش این خشونت‌ها را فراهم کرده است. برای بررسی شرایط کسب‌وکار زنان به‌ویژه در روزهای کرونایی با زنان شاغل و کارآفرین گفت‌وگو کرده‌ایم.

مشاغلی که آسیب دیدند

آرایشگاه‌ها در رده مشاغلی هستند که با اوج‌گرفتن کرونا، تعطیل می‌شوند. در دوره‌ای محدودیت برای آرایشگاه‌های زنانه حتی بیشتر از سلمانی‌های مردانه بود، هرچند به مرور و پس از گذشت چند دوره از این تعطیلی‌ها، شرایط هر دو همسان شد. البته همه ما می‌دانیم با وجود محدودیت‌های یادشده، بسیاری از مشاغل به شکل محدود و پنهانی به فعالیت خود ادامه می‌دهند. به همین دلیل به آرایشگری که از مدت‌ها قبل شیوع ویروس کرونا می‌شناختم تماس گرفتم و برای کاری به دیدنش رفتم. سپرد وقتی به ساختمان رسیدی تماس بگیر تا بیایم و در را برایت باز کنم، در دوره‌ای زندگی می‌کنیم که رفتن به آرایشگاه هم قاچاقی است و احتمالا اگر زنده بمانیم، سال‌ها بعد همین خاطره را با جذابیت و اغراق برای آیندگان بازگو می‌کنیم. به لیلا، آرایشگرم گفتم می‌خوام گزارشی بنویسم از مشاغل زنان با تکیه بر چالش‌هایی که کرونا برای آنها پدید آورده است. گفت: در جامعه ما ذهنیتی مبنی بر شکم‌سیری نسبت به زنان آرایشگر وجود دارد. زنانی که نه از سر اجبار که تنها برای جذابیت و سرگرمی کار می‌کنند. این نگاه نادرست عموما از ظاهر زنان آرایشگر که اقتضای فعالیت آنهاست، برداشت می‌شود.

بسیاری از همکارانم به درآمد این شغل احتیاج دارند، تنها راه گذران زندگی آنهاست. همین ناخن‌کارمون، همسرش بیمار است و به سختی روزگار می‌گذرانند. در این‌یک سال هم که کاروکاسبی کساد است و مشتری‌هایمان محدودشده‌اند. هرچند مدت یک‌بار هم که فعالیت ما را متوقف می‌کنند، آخر چطور از پس اجاره و مالیات بربیاییم؟ فقط به ما می‌گویند ببندید اما فکر نمی‌کنند چطور زندگی کنیم. این محدودیت‌ها در حالی هستند که آرایشگاه‌های زنانه در رده تمیزترین مکان‌ها هستند. به‌علاوه آنکه امکان رعایت کامل پروتکل‌های بهداشتی در اینجا وجود دارد.» لیلا می‌گوید: «هر بار در را با استرس برای مشتریان باز می‌کنم، اگر بازرس باشد، فعالیت‌مان را برای ۳ ماه تعطیل می‌کنند و حتی محکوم به پرداخت جریمه هم می‌شویم» همکار لیلا خانم که وظیفه نظافت آرایشگاه را بر عهده دارد می‌گوید: «از وقتی این ویروس آمده، کارم ۱۰ برابر بیشتر شده است، بعد از رفتن هر مشتری همه جا را ضدعفونی می‌کنم. هزینه‌های آرایشگاه نیز افزایش داشته است. اعتراضی نداریم، برای سلامتی خودمان و دیگران است اما تعطیلی اینجا یعنی گشنگی چند خانواده»

مشاغل خدماتی هم از رونق افتادند

بسیاری از زنان که اغلب هم به دهک‌های پایین اقتصادی تعلق دارند، مشاغل خدماتی را بر عهده می‌گیرند. نظافت خانه، نگهداری از سالمندان یا مشاغلی همچون تمیز کردن سبزی و... این مشاغل ابتدا خانگی بودند و فردی که این مشاغل را بر عهده می‌گرفت از طریق واسطه و آشنا به دیگران معرفی می‌شد. در ادامه شرکت‌های خدماتی شکل گرفتند و اقدام به ساماندهی این دست مشاغل خدماتی کردند. طی سال‌های اخیر نیز شاهد رونق گرفتن بستری اینترنتی و نرم‌افزاری برای ارائه این دست خدمات هستیم. با این وجود، همچنان عده‌ای از زنان در همان قالب‌های سنتی به فعالیت خود ادامه می‌دهند. در واقع زنانی که اغلب سن بالاتری دارند و نتوانسته‌اند خود را با معیارهای ظاهری این برنامه‌های خدماتی وفق دهند. الهه خانوم را بیش از ۱۰ سال است که می‌شناسم. ۳ دختر دارد و به‌دلیل اعتیاد همسر، سال‌هاست تامین معاش خانواده را بر عهده گرفته است. می‌گوید: «دو دختر بزرگم را با همین کار شوهر دادم. آخری هم هنوز بچه است، کلاس هفتم می‌خواند.» الهه خانوم سبزی پاک می‌کند، لواشک درست می‌کند. شیرینی‌های سنتی را عمده می‌خرد و با سود محدودی به مشتریان سبزی و لواشک می‌فروشد. می‌گوید: «اما این روزها برکت از کارمان رفته، سفارش‌هایمان کمتر شده است. قبلا شیرینی سنتی و لواشک مشتری بیشتری داشتند، مردم با دست‌ودلبازی بیشتری خرید می‌کردند. شاید هم توان بیشتری داشتند. اما این روزها همه به حداقل بسنده می‌کنند. مثلا همین ماه رمضان، برای ما روزهای پر رونقی را به‌دنبال داشت. عده بسیاری افطار و نذری می‌دادند و کلی سفارش برای پاک کردن سبزی داشتم اما این روزها سفارشات محدود شده‌اند. از یک‌سو همه از این بیماری نگران هستند و از سوی دیگر هم توان مالی‌شان محدود شده و از نذر و خیرات می‌گذرند.»

رونق کسب‌وکارهای اینترنتی

همانطور که تاکید شد همه‌گیری کرونا به مشاغل بسیاری آسیب‌های جبران‌ناپذیری وارد کرد اما در همین دوره برخی از فعالیت‌ها رونق تازه‌ای یافتند. طراحی سایت، مدیریت فروش از طریق شبکه‌های اجتماعی و خلاصه هر نوع فعالیت اینترنتی در این روزها جان تازه‌ای گرفت. برای بررسی این شرایط با یکی از فعالان این حوزه گفت‌وگو کرده‌ایم. سارا ۳۵ ساله است، تحصیلات دانشگاهی‌اش را در رشته آی‌تی گذرانده و اکنون چند سالی است به فعالیت در حوزه طراحی سایت مشغول است. سارا می‌گوید: «از حدود یک سال پیش کسب‌وکار ما رونق گرفته است. من چند سالی است در این حوزه فعالیت می‌کنم، ابتدا برای دیگران کار می‌کردم اما به مرور پروژه‌های شخصی گرفتم و اکنون برای خودم کار می‌کنم. این روزها همه به اهمیت کسب‌وکار آنلاین و فروش مجازی ایمان آورده‌اند. کسب‌وکارها بر پایه خرید اینترنتی رونق گرفته‌اند و بدین‌ترتیب شاهد تعریف مشاغل جدیدی در این حوزه هستیم. تامین محتوا برای سایت‌ها یا اینستاگرام در رده این مشاغل هستند. البته بسته به نوع فعالیت و تخصص مورد نیاز، درآمدها نیز تفاوت دارد. برخی کارها ساده‌اند و حتی در مواردی برخی دانش‌آموزان برای انجام آنها داوطلب می‌شوند. دختران دانش‌آموز بیشتر این کارها را بر عهده می‌گیرند، البته وقت چندانی از آنها نمی‌گیرد و در این روزها که از حضور در مدارس محروم هستند، به نوعی سرگرمشان می‌کند.

در واقع باید بپذیریم این بیماری، تفاوت‌های اساسی را در نسل جدید ایجاد کرده است. نوجوانان و جوانان به کار روی آورده‌اند، چراکه از بسیاری تفریحات سابق منع شده‌اند. در چنین شرایطی کار حکم سرگرمی را برایشان بازی می‌کند. البته من این رویکرد را بیشتر در دختران نوجوان و جوان دیده‌ام.» سارا دختری مدرسه‌ای دارد، از او می‌پرسم آیا فعالیت‌هایت در خانه بیشتر نشده است؟ می‌گوید: «این روزها تمامی فعالیت‌هایم به خانه منتقل شده و همین برای من اتفاق مثبتی بوده است، چراکه بخش قابل‌توجهی از زمانم را در رفت‌وآمد از دست نمی‌دهم. به‌علاوه آنکه دختر من مستقل است و خوشبختانه خودش از پس درس‌هایش بر می‌آید. درنتیجه من متحمل فشار دوچندانی نیستم، اما می‌دانم که این روزها زندگی برای بسیاری از زنان دشوارتر از گذشته شده است.»

زنان حاشیه

در سال‌های اخیر شاهد رونق گرفتن فعالیت زنان در مشاغلی مانند دستفروشی هستیم. اگر چند سال پیش تعداد زنان دستفروش مترو انگشت‌شمار بودند، این روزها مشتریان دائمی مترو، شاهد ورود چهره‌های جدید به این بازار هستند. برخی از این افراد در سال‌های گذشته فروشنده بوده‌اند اما با تعطیلی‌های پی‌درپی مشاغل غیرضروری، از کار بیکار شده‌ و به‌ناچار و برای کسب درآمد به دستفروشی روی آورده‌اند. برای بررسی روند فعالیت زنان در این شغل به سراغ دستفروشان رفتم و با فریبا صحبت کردم. دختری است با ظاهر امروزی و خوش صحبت که به سرعت اطلاعات خوبی را در اختیارم قرار داد. فریبا گفت: «دستفروشی در مترو برای زنان درآمد بیشتری دارد، چراکه ما راحت‌تر در واگن زنان تردد می‌کنیم و سهم قابل‌توجهی از خریداران را زنان تشکیل می‌دهند. البته که دستفروشی در مترو کار دشواری است. فارغ از حمل بار سنگین و ساعت‌ها ایستادن، با آزارهای مختلفی نیز روبه‌رو هستیم. این روزها مباحثی همچون آزار جنسی مورد توجه قرار گرفته اما در گذشته حتی سخن گفتن از این آزارها نیز ممکن نبود. چراکه در نهایت متهم به بی‌اخلاقی می‌شدیم؛ حال نه‌اینکه فکر کنید امروز همه چی گل‌وبلبل است، خیر؛ فقط کمی بهتر شده است». از او درباره تاثیر کرونا بر کسب‌وکارش می‌پرسم، می‌گوید: «خریدها کم شده‌اند. مردم بیشتر از قبل به حضورمان در مترو اعتراض دارند، گویی ما راه دیگری هم برای گذران زندگی داریم و از اجرای آن دریغ می‌کنیم. دست نیز بیشتر شده، افراد جدید به دستفروشی روی آورده‌اند و همین ادامه کار را دشوارتر می‌کند».

خانه‌داری هم کار است

کار خانگی در رده مشاغلی است که عموما در ایران زن‌ها آن را بر عهده دارند. وظایفی مانند آشپزی، مرتب کردن و گردگیری، شستن لباس‌ها، مراقبت از کودکان و... وظایفی که نه‌تنها پایان و استراحت ندارند، بلکه حقوق و مزایایی نیز به آن تعلق نمی‌گیرد؛ درنتیجه آن‌طور که باید و لازم است مورد توجه قرار نمی‌گیرد. زنان خانه‌دار نیز این روزها و با شیوع ویروس کرونا با شرایط دشوارتری در کار خود روبه‌رو شده‌اند. برای بررسی این شرایط دشوار با چند نفر از زنان خانه‌دار صحبت کردم و نظر آنها را در این خصوص جویا شدم. بیشتر این زنان اعتقاد داشتند: «کرونا زندگی را برای آنها دشوارتر کرده، ساعت‌های محدودی که برای خود داشته‌اند را از دست داده‌اند. نظافت و تمیزکاری خانه اهمیت بیشتری یافته و درنتیجه زمان بیشتری را هم از آنها می‌گیرد. فرزندان در خانه هستند و مسئولیت آموزش به آنها چندین برابر افزایش یافته است. از همه مهم‌تر آنکه با وجود تلاش‌های بلند‌مدت به سبب نداشتن حقوق و دستمزد، تلاش‌های آنها با قدردانی همراه نیست. گویی کار زنان خانه‌دار نامرئی است و کسی متوجه اهمیت و دشواری آن نیست».

سخن پایانی

زنان سهمی ویژه و اثرگذار در اقتصاد دارند، سهمی که به سبب ساختار فرهنگی و ایدئولوژیک حاکم بر کشور، آن‌قدرها که باید موردتوجه قرار ندارد. بسیاری از زنان با وجود مهارت و دانشی که دارند، فقط به سبب جنسیت خود، در محیط کار جدی گرفته نمی‌شوند؛ این تبعیض‌های جنسیتی مانع بروز خلاقیت از سوی زنان و پیشرفت شغلی آنها می‌شود. در ادامه باید خاطرنشان کرد که در فضای سنتی و مردسالارانه حاکم بر کشور شیوع ویروس کرونا از یک‌سو ادامه فعالیت را برای زنان شاغل دشوارتر از گذشته کرده است و از سوی دیگر، فشارهای بیشتری را به آنها تحمیل می‌کند. زنان در اولویت نخست بیکاری و تعدیل قرار دارند. در همین حال برخی از زنان ناچار شده‌اند با افزایش فشارهای خانگی کار خود را کنار بگذارند، موضوعی که می‌توانند آسیب‌های جدی را به آنها وارد کند. بدون تردید رفع این دست چالش‌ها به‌سادگی امکان‌پذیر نیست و باید تلاشی مستمر برای شناخت ریشه‌های فرهنگی و تغییر انجام داد.


چاپ