صمت دلایل کمبود آب و راهکارهای مواجهه با آن را بررسی کرد‌

«بحران آب» در کمین فلات ایران

تغییرات آب و هوایی یکی از معضلات بشر در قرن ۲۱ است که باعث شده بالانس اقلیمی در بسیاری از خشکی‌های جهان برهم بخورد.

شهروندان ایرانی هم از این معضل جهانی در امان نبوده و در بسیاری از مناطق کشور با نتایج ناگوار آن روبه‌رو شده‌اند، به نحوی که به گواه مطالعات آکادمیک رژیم بارشی فلات ایران در دهه۹۰ به حدی تغییر یافته که حتی ممکن است در چند دهه آینده ترکیب زیستی مناطق تحت سیطره دولت ایران به کلی دستخوش تغییر و تحول شوند. البته عده زیادی از سیاستمداران محافظه‌کار بروز هرگونه تغییرات آب و هوایی را منکر شده و تئوری تغییرات اقلیمی را «شبه علم» می‌خوانند اما شواهد به قدری واضح و متقن هستند که به هیچ عنوان نمی‌توان از نگاه یک ناظر منطقی هیچ یک از آنها را انکار کرد.

البته موضوع بحران آب در ایران پیش از پدیده نامیمون تغییرات آب و هوایی، وجود داشته و همواره به‌عنوان یکی از مخاطرات محیطی بسیار مهم از زبان آکادمیسین‌ها و استادان محیط‌زیست ایران به مسئولان گوشزد شده اما متاسفانه گوش هیچ یک از دو طیف مسئولان سیاسی و اقتصادی کشور به توصیه‌های علمی بدهکار نبود و با گسترش غیراصولی کشاورزی و همچنین صنایع آلاینده وضعیت را بحرانی‌تر از حد ممکن کردند. باتوجه به این مسئله بسیاری از کارشناسان معتقدند مسئله آب در سرزمین ایران در آینده نه چندان دور به اولویت اول سیاسیون و حاکمیت بدل خواهد شد و اگر درحال‌حاضر فکری به حال این معضل نشود به طور قطع‌ تنش‌های زیادی با کشورهای همسایه (از جمله افغانستان و عراق) بر سر آب خواهیم داشت.

دمار از روزگار منابع آبی درآورده‌ایم

اسماعیل کهرم، بوم‌شناس و استاد و فعال باسابقه محیط‌زیست ضمن اشاره به آمار مصرف آب در ایران، به صمت گفت: آن‌گونه که آمار نشان می‌دهد ۹۰ تا ۹۲ درصد آب مصرفی در ایران صرف کشاورزی می‌شود، ۵ درصد در صنعت و ۲ تا ۳ درصد هم به‌عنوان آب آشامیدنی در اختیار شهروندان قرار می‌گیرد.

وی در ادامه افزود: با توجه به این تقسیم‌بندی کاملا مشخص است که بیشترین مصرف در چه بخش‌هایی اتفاق می‌افتد و بالطبع در همان بخش‌ها نیز باید به فکر صرفه‌جویی بود.

کشاورزی به سبک کوروش کبیر

کهرم با اشاره به سهم اندک آب آشامیدنی در میزان کل مصرف آب در ایران، عنوان کرد: باید توجه کرد حتی اگر شهروندان هیچ آبی مصرف نکنند، ۳ درصد از مصرف آب کل کشور کاسته می‌شود، این مقدار نمی‌تواند مشکلات و تنش‌های آبی در کشور ما را حل کند. البته باید دانست که غالب اتلاف ذخایر آب در صنعت اتفاق نمی‌افتد بلکه آلوده شدن آب در صنعت رخ می‌دهد که جای نگرانی ما است.

وی ضمن تاکید بر میزان بالای هدر‌رفت آب در کشاورزی، تصریح کرد: بیشترین اتلاف آب در بخش کشاورزی است، دلیلش هم این است که ما همان سیستم مصرف آبی را داریم که کوروش کبیر داشت؛ یعنی آب را در شهر رها می‌کنیم.

مقدار زیادی از آن تبخیر می‌شود و مقداری هم از دسترس خارج شده و به اعماق زمین می‌رود‌ در‌حالی‌که جهان به طرف آبیاری‌های بارانی، قطره‌ای و مه‌پاش رفته اما ما هنوز هم سیستم سنتی کشاورزی و آبیاری را اجرا می‌کنیم.

آبیاری مدرن

این بوم‌شناس باسابقه با یادآوری یکی از سفرهایش به ایالات متحده، به نحوه کشاورزی در این کشور اشاره کرد‌ و به صمت گفت: چند وقت پیش که سفری به امریکا داشتم و با کنجکاوی به نحوه آبیاری آنها دقت می‌کردم، بسیار جالب است که آنها شکل زمین‌های کشاورزی را کاملا گرد ساخته‌اند تا با سیستم‌های مدرن آبیاری به‌راحتی و با کمترین میزان هدررفت آب، عملیات آبیاری را انجام دهند.

وی ادامه داد: جالب اینجاست وقتی که با هواپیما در راه بازگشت بودم به پایین نگاه کردم و دیدم تمام مزارع گرد هستند و مزارع مربع‌ و مستطیل‌ ندیدم. همگی به این خاطر گرد بودند که یک محوری از وسط زمین‌ها رد می‌شود و به صورت شعاعی می‌چرخد و مزرعه را آبیاری می‌کند. اما در ایران هنوز همان سیستم آبیاری قدیم را داریم، کشاورز پول ندارد که به صورت بارانی آبیاری کند و دولت هم پولی برای پیاده کردن این طرح‌ها به او نمی‌دهد. به همین دلیل به این مسئله اصلا رسیدگی نشده است.

تبخیر آب پشت سدها

کهرم به میزان بالای تبخیر آب سدها اشاره کرد و به صمت گفت: از طرفی هم به‌تازگی کشف شده ۳۰درصد منابع آبی در کشور ما تبخیر می‌شود دلیل اصلی این اتفاق هم وجود سدهای پرشماری است که آب‌ها را در یک دریاچه جمع می‌کند و همین مسئله باعث می‌شود آب‌ها بخار شوند.

آمارها نیز نشان می‌دهد ‌بیش از یک‌سوم منابع آبی تبخیر می‌شوند. در چنین شرایطی ما ۶۵۰ سد روی رودخانه‌ها زده‌ایم که هر یک باعث شده بسیاری از رودخانه‌ها خشک شوند.

وی ادامه داد: در خوزستان، سیستان و بلوچستان، بوشهر و... ۳۰میلیارد مترمکعب تبخیر داریم، این میزان آب می‌توانست در دل زمین برود و کشاورزی را احیا کند. بنابراین کشاورزی تبدیل به چاهی شده که آب را می‌بلعد و محصول هم نمی‌دهد.

کهرم در پایان خاطرنشان کرد: درحال‌حاضر برای تولید هر کیلو هندوانه ۳۰ لیتر آب مصرف می‌کنیم و بعد آن را با چه قیمتی به امارات می‌دهیم؟ یا مثلا در کرانه زاینده‌رود، خربزه، هندوانه و طالبی می‌کاریم و بعد در کنارش برنج می‌کاریم، این نوع کشاورزی نه‌تنها اشتباه است بلکه به هیچ عنوان به‌صرفه و اقتصادی نیست.

انقلاب ساختاری در صنعت و کشاورزی

محمدرضا محبوب‌فر، کارشناس و فعال محیط‌زیست و عضو انجمن مخاطرات طبیعی ضمن هشدار درباره وقوع یک بحران آبی در ماه‌های گرم امسال، به صمت گفت: با توجه به شرایط آب و هوایی حاکم بر ایران به نظر می‌رسد در ماه‌های آینده با تنش‌های آبی گسترده‌ای مواجه خواهیم شد که می‌تواند یک فاجعه زیست‌محیطی را رقم بزند که پیامدهای منفی بر اقتصاد هم داشته باشد.

وی در ادامه افزود: مسئولان باید هرچه زودتر به فکر جلوگیری از بروز چنین حوادثی باشند وگرنه کشور با مشکلات اقتصادی، اجتماعی و... مواجه می‌شود.

یک تنش آبی در راه است

محبوب‌فر با اشاره به سایر عواقب تنش آبی احتمالی در آینده، عنوان کرد: از طرفی هم حدود۸۰ درصد از میزان بارندگی‌ها در سال آبی گذشته کاسته شده که می‌تواند باعث وخامت هرچه بیشتر اوضاع شود؛ با توجه به این آمار هیچ بعید نیست که در صورت بروز چنین بحرانی در بیش از ۲۵۰شهر با خاموشی روبه‌رو شویم‌ چرا‌که آب پشت سدها به میزان بسیار زیادی کاهش یافته‌ که به معنای وجود مشکل در نیروگاه‌های برق‌آبی خواهد بود، این اتفاق در تهران هم رخ داده و شاهد کاهش چشمگیر ذخایر برفی و نزولات جوی در استان تهران بوده‌ایم که به معنای وجود مشکل برای تامین برق پایتخت در آینده‌ای نه چندان دور است.

عضو انجمن آمایش سرزمین ایران به مسئله احتمال بروز مشکل ریزگردها اشاره کرد و یادآور شد: علاوه‌بر این، ایران در محاصره ۳۰۰میلیون هکتار از مناطق غبارخیز است که هر آن ممکن است هوا را با ریزگردها و غبار پرکنند، اگر نزولات جوی را به اندازه به‌نسبت‌ خوبی ‌داشتیم احتمال وقوع چنین اتفاقی بسیار کاهش می‌یافت اما کاسته شدن از میزان بارندگی در منطقه باعث شده تا احتمال وقوع این بحران در ماه‌های آینده افزایش پیدا کند.

راهکار چیست؟

عضو انجمن مخاطرات طبیعی ضمن ارائه راهکار برای حل بحران آب در کشور به صمت گفت: همان‌طور که می‌دانیم عمده مصرف آب در کشور در بخش‌های کشاورزی و صنایع است. با توجه به وضعیت جوی ایران که آب و هوای خشکی دارد و همچنین میزان بارندگی‌ها در آن به میزان بسیار زیادی کاهش یافته، باید منابع آب را در مسیری استفاده کنیم که واقعا نیاز است.

این کارشناس محیط‌زیست ادامه داد: برای مثال در بخش‌های صنعت و کشاورزی میزان زیادی از منابع آبی به دلیل سنتی بودن زیرساخت‌ها در ایران هدر می‌روند. برای نمونه، در ایران محصولاتی کاشته می‌شوند که سازگاری با اقلیم ندارند یا صنایعی که مصرف آب بسیار زیادی دارند در کویری‌ترین مناطق کشور تاسیس می‌شوند که حتی آب آشامیدنی هم در‌ آنجا به‌سختی پیدا می‌شود. محبوب‌فر در پایان بر لزوم ایجاد تغییرات اساسی و زیرساختی در حوزه صنایع و کشاورزی اشاره کرد و گفت: اگر می‌خواهیم تغییری در این زمینه ایجاد کنیم باید به فکر تحولات اساسی در بخش‌های صنعت و کشاورزی باشیم؛ در قدم اول باید روش‌های آبیاری سنتی را کنار گذاشته و به مدرنیزاسیون کشاورزی و کاشت محصولاتی سازگار با اقلیم کشور روی آوریم. درباره صنایع خرد و کلان هم دقیقا باید از این الگو پیروی کنیم. برای مثال نیاز نیست در دل کویر صنایع فولاد ایجاد کنیم و برای تامین آب موردنیاز این صنعت از خلیج‌فارس و دریای عمان با هزینه‌های بسیار سنگین آب انتقال دهیم.

سخن پایانی...

کارشناسان و فعالان حوزه محیط‌زیست معتقدند اگر حاکمیت در ایران اقدام عاجلی برای اصلاح ساختاری صنعت و کشاورزی نکند در ۲۰سال آینده بسیاری از مناطق سرزمین ایران با بحران آب مواجه خواهند شد. البته این عده بر این باورند که همین حالا در شرایط بحرانی به سر می‌بریم اما به دلیل بی‌تفاوتی‌های مسئولان (حتی سازمان حفاظت محیط زیست) مدام معضلات را از دیدگان پنهان می‌کنیم و سعی داریم با تجویز مسکن برای محیط‌زیست و مردم به صورت مقطعی مسائل را حل کنیم. به همین دلیل است که متخصصان و صاحب‌نظران این رشته به از راه رسیدن قریب‌الوقوع موج کم‌آبی و حتی بی‌آبی در ایران تاکید کرده و آن را مهم‌ترین معضل پیش ‌روی شهروندان ایرانی (فارغ از قومیت و مذهب) می‌دانند.

با توجه به هشدارهایی که متخصصان می‌دهند و همچنین راهکارهایی که بسیاری روی کلیات آن اشتراک نظر دارند به نظر می‌رسد باید هرچه زودتر در راستای به راه انداختن انقلابی در زمینه صنایع خرد و کلان اقدام کرد وگرنه باید خودمان را برای روزهای بی‌آبی و نزاع‌های جسته و گریخته در سراسر خاورمیانه و همچنین ایران آماده کنیم. بسیاری از کارشناسان معتقدند روزی فرامی‌رسد که در خاورمیانه به جای نفت، آب به‌عنوان عاملی برای جنگ و نزاع بین کشورهای منطقه نقش اصلی را بازی خواهد کرد.

 


چاپ