علت سانحه بوئینگ اعلام و بی‌خبری رئیس سازمان هواپیمایی مشخص شد

پایان ابهام‌ها درباره یک سقوط

بیانیه صادر شده از سوی ستاد کل نیروهای مسلح ایران در روز گذشته مبنی بر پذیرش مسئولیت سقوط بوئینگ اوکراینی، به همه حرف و حدیث‌های روزهای گذشته درباره علت سانحه رخ داده برای این هواپیما پایان داد.

در این بیانیه، ستادکل نیروهای مسلح عامل سقوط هواپیمای بوئینگ ۷۳۷ ایرلاین اوکراینی را پرتاب موشک از پایگاه نظامی ایران با خطای غیرعمدی انسانی بیان کرده است. به گزارش صمت، نخستین ساعت‌های صبح روز گذشته، ستاد کل نیروهای مسلح با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد سقوط هواپیمای اوکراینی با ۱۶۷ مسافر و خدمه در بامداد چهارشنبه ۱۸ دی که منجر به کشته شدن همه سرنشینان این هواپیما شد، در اثر شلیک موشک از پایگاه نظامی ایران بوده است. در این بیانیه آمده است: «پرواز شماره ۷۵۲ خطوط هوایی اوکراین از فرودگاه امام خمینی (ره) حرکت کرده و هنگام چرخش، در حالت نزدیک‌شونده به یک مرکز حساس نظامی سپاه و در ارتفاع و شکل پروازی یک هدف متخاصم قرار می‌گیرد که در این شرایط بر اثر بروز خطای انسانی و به‌طور غیرعمد، هواپیمای یاد شده مورد برخورد قرار گرفته است.»
پرواز بوئینگ ۷۳۷ شرکت اوکراین اینترنشنال با شماره پرواز ۷۵۲ در ساعت ۶: ۱۲ از باند فرودگاه امام خمینی بلند شد اما دقایقی بعد، هواپیما آتش گرفت و در حوالی صباشهر شهریار در استان تهران به زمین خورد.
۱۴۶ نفر از مسافران این پرواز دارای گذرنامه ایرانی، ۱۰ نفر دارای گذرنامه افغانستانی، ۵ نفر دارای گذرنامه کانادایی، ۴ نفر دارای گذرنامه سوئدی و ۲ نفر دارای گذرنامه ایرانی بوده‌اند. هر ۹ نفر کارکنان پرواز نیز تبعه کشور اوکراین بوده‌اند. همه ۱۶۷ سرنشین این پرواز کشته شدند.

گمانه‌زنی جامعه هوانوردی در فضای ابهام
اگرچه با توجه به بیانیه صادر شده از سوی ستاد کل نیروهای مسلح، اکنون بر همه روشن شده که سقوط هواپیمای اوکراینی در اثر شلیک اشتباه موشک از سوی نیروهای مسلح ایران بوده است اما در چند روز گذشته تحلیل‌های نادرست مختلفی درباره علت بروز این سانحه داده شد، تحلیل‌هایی که حتی در گروه‌های تخصصی کارشناسان و متولیان صنعت هوانوردی نیز دیده می‌شد. برخی تحلیل‌ها در گروه‌های تخصصی مبنی بر این بود که به علت گران بودن نرخ سوخت در اوکراین، برخی هواپیماهای این کشور اقدام به حمل سوخت بیشتر می‌کنند که این مسئله موجب آتش گرفتن و انفجار هواپیما شده است.
برخی دیگر نیز از احتمال اشتباه فردی خلبان و حتی مستی او سخن گفتند! برخی جامعه‌های تخصصی هوانوردی از جمله دانش‌آموختگان مهندسی هوافضای دانشگاه شریف و اتحادیه صنایع هوافضای کشور نیز با صدور بیانیه‌هایی، به تحلیل دلایل امکان‌پذیر نبودن سقوط هواپیما در اثر برخورد موشک سخن گفتند.

واکنش عجیب حاکمیت صنعت هوانوردی
واکنش رئیس سازمان هواپیمایی کشوری به سانحه بوئینگ ۷۳۷ اوکراین را نیز می‌توان جزو واکنش‌های عجیب و نسنجیده قرار داد. اگرچه هنگام بروز بحرانی مانند آنچه درباره هواپیمای اوکراینی شاهد بودیم، از مسئولان صنعت هوایی واکنش‌های سنجیده و روشنگرانه انتظار می‌رود و علی عابدزاده به عنوان رئیس سازمان هواپیمایی کشوری باید موثق‌ترین منبع برای اطلاع‌رسانی و آگاهی‌دهی به افکار عمومی در چنین وقتی باشد، اما او در اظهارنظری که اکنون به طور کامل اشتباه بودن آن مشخص و حتی می‌توان گفت تاییدی بر بی‌اطلاع بودن او از جزییات سانحه است، به طور قاطع احتمال سقوط هواپیما در شلیک را رد کرد. عابدزاده با حضور در برنامه گفت‌وگوی ویژه خبری پنجشنبه با بیان اینکه موضوع سقوط به دلیل برخورد موشک، منطقی نیست، افزود: در زمان سقوط بوئینگ اوکراین، ۹ هواپیما در آن اطراف در حال پرواز بودند، مگر می‌شود پدافند هوایی به هواپیمایی شلیک کند که ۸ هزار پا ارتفاع دارد؟
رئیس سازمان هواپیمایی کشوری افزود: آتش بیش از یک دقیقه در هواپیما بوده است و پیش از سقوط، همه شاهدان آتش را دیده‌اند، اگر برخورد موشک بود، هواپیما منهدم می‌شد. او با بیان اینکه هواپیمای اوکراینی کمتر از ۶ دقیقه بعد از برخاستن از فرودگاه امام به زمین می‌خورد، ادامه داد: پیش از سقوط همه شاهدان آتش را در هواپیما دیده‌اند و آتش بیش از یک دقیقه روی قطعات هواپیما بوده است، این هواپیما به سمت شمال در حرکت بود اما پس از آتش‌سوزی خلبان سعی می‌کند هواپیما را به سمت فرودگاه امام برگرداند و جهت به سمت جنوب شرقی افتاده است، این یعنی خلبان تصمیم داشته است به فرودگاه برگردد.
وی افزود: هواپیما با شکم روی زمین افتاده و به جای دیگر پرتاب شده است و طرح برخورد موشک از لحاظ فنی هم منطقی نیست. رئیس سازمان هواپیمایی درباره وجود بقایای موشک در سایت سانحه گفت: چنین چیزی نبوده است و برخی در چنین شرایطی، شایعه می‌سازند و آن عکس هم که ادعا شده بود از سایت سانحه برداشته شده است، از سوی رئیس کمیسیون بررسی سانحه سازمان تکذیب و اعلام شد که جعلی است.
ضمن آنکه وقوع انفجار به علت برخورد هواپیما به زمین بوده است. وی در پاسخ به این پرسش که چرا خلبان در شرایط اضطراری با برج مراقبت تماس نگرفته است، گفت: خلبان متوجه آتش شده و سعی کرده است هواپیما را نجات دهد و همه حواس خود را متوجه خاموش کردن آتش کرده و وقت صحبت با برج را نداشته است.

سازمان هواپیمایی خبر نداشت!
اکنون که همه می‌دانیم پرتاب موشک عامل اصلی سقوط هواپیمای مسافربری بوده است، جا دارد این پرسش را از رئیس سازمان هواپیمایی کشوری بپرسیم که در شرایط بی‌اطلاعی، چرا با قاطعیت چنین احتمالی را رد کرده و دست کم به ابراز بی‌اطلاعی از جزییات کفایت نکرده است؟ آیا نمی‌توانست اظهار نظر دقیق را به بررسی‌های بیشتر موکول کند؟
البته اکنون دیگر در اطلاع نداشتن رئیس سازمان هواپیمایی از جزییات سانحه شکی نداریم چرا که روز گذشته فرمانده هوا و فضای سپاه اعلام کرد: سازمان هواپیمایی کشوری اطلاعی از موضوع نداشته است!

جزییات آنچه برای بوئینگ اتفاق افتاد
ساعتی بعد از انتشار بیانیه ستاد کل نیروهای مسلح مبنی بر پذیرش مسئولیت سقوط هواپیمای بوئینگ، فرمانده هوا و فضای سپاه، در نشست خبری، جزییات وقوع این سانحه را اعلام کرد. به گزارش ایسنا، سردار امیرعلی حاجی‌زاده گفت: امریکا تهدید کرده بود ۵۲ نقطه از ما را می‌زند و در همین زمینه همه یگان‌های پدافندی و آفندی آماده‌باش کامل بودند و سامانه‌های مستقر در تهران هم در همین شرایط به سر می‌برد. شب حادثه وضعیت آمادگی در شرایط جنگی قرار گرفته بود که بالاترین سطح آمادگی است. در این شرایط تعدادی از سامانه‌های پدافندی به رینگ پدافند تهران اضافه شدند. حاجی‌زاده با بیان اینکه نخستین سامانه‌ای که در محدوده غرب تهران مستقر بود، در اطراف بیدگنه این حادثه را رقم زده است، اظهار کرد: در چندین مرحله این آماده‌باش به بالاترین سطح موجود به همه سامانه‌ها اعلام می‌شود و در مراحل مختلف چندین بار به سامانه‌های مختلف از جمله سامانه‌ای که درگیر این حادثه شده اعلام می‌شود که موشک‌های کروزی به سمت کشور شلیک شده است. وی ادامه داد: در یکی دو مرحله دیگر تاکید می‌شود که براساس گزارش‌های واصله سامانه‌های پدافندی باید بالاترین سطح آمادگی را داشته باشند و به آنها گفته شده که کروزها شلیک شده و در مسیر هستند. فرمانده هوافضای سپاه ادامه داد: شلیک‌کننده اظهار کرده است که ما چندین بار درخواست کردیم که فضای کشور از پروازها خالی شود، این درخواست‌ها انجام شد، به ملاحظه برخی مسائل عزیزان ما این موضوع را دنبال نمی‌کنند. حاجی‌زاده افزود: پروازها در این شرایط ادامه پیدا می‌کند و در لحظه‌ای که این اتفاق رخ می‌دهد این سامانه در فاصله ۱۹ کیلومتری با هدفی که کروز تشخیص داده می‌شود و روی نقشه محل استقرار سامانه درگیر شونده با فرودگاه امام خمینی (ره) مشخص است.
وی با تشریح نقطه پرواز جایگاه فرودگاه و محل استقرار سامانه پدافندی روی نقشه تاکید کرد: این هواپیما از جایی که بلند می‌شود با توجه به اطلاعاتی که به اپراتور داده می‌شود و گفته می‌شود وضعیت جنگی است و موشک کروز شلیک شده است، شلیک‌کننده هواپیما را کروز تشخیص می‌دهد و موظف بوده است در چنین شرایطی تماس بگیرد و تاییدیه را بگیرد، اشتباه اپراتور هم همین است اما به نظر می‌رسد سامانه ارتباطی او با اختلال روبه‌رو بوده است و نتوانسته تماس بگیرد که شاید به دلیل شلوغ بودن شبکه یا سامانه‌های جنبی بوده و در نهایت او ۱۰ ثانیه فرصت داشته است که تصمیم بگیرد.
حاجی‌زاده تصریح کرد: او در این شرایط این تصمیم بد را می‌گیرد و موشک را شلیک می‌کند و هواپیما مورد برخورد قرار می‌گیرد و بر زمین سقوط می‌کند.
وی در ادامه با اشاره به بیانیه صبح شنبه ستاد کل نیروهای مسلح تصریح کرد: آنانی که تا پیش از این بیانیه دفاع می‌کردند و می‌گفتند که این حادثه، برخورد موشک نیست و تحت بررسی است، براساس دانسته‌های خود عمل می‌کردند.
فرمانده هوافضای سپاه افزود: آنان از این حادثه خبر نداشتند. بنده وقتی مطلع شدم صبح روز چهارشنبه این خبر را به مسئولان اطلاع دادم. به من گفتند که هدفی را زدیم، ولی تقارن آن من را به شک انداخت. من غرب کشور بودم، ولی فوری به سمت تهران آمدم. بین راه با مسئولان تماس گرفتم و گفتم این اتفاق افتاده و من احتمال فراوان می‌دهم که هواپیمای خودی را زدیم. وی ادامه داد: تا به تهران برسم، متوجه شدم ستاد کل نیروهای مسلح به شکل معمول، گروه بررسی حادثه تشکیل داده و این گروه و کسانی که در این قضیه دخیل بودند را قرنطینه کردند، یعنی ما اجازه نداشتیم چیزی را به کسی بگوییم. ما اطلاع‌رسانی کرده بودیم، ولی لازم بود این بررسی انجام شود. اینکه خبر چگونه اطلاع‌رسانی شود برای این نبوده که کسی بخواهد کتمان کند، بلکه روال همین است که ستاد کل این را بررسی کند.
حاجی‌زاده خاطرنشان کرد: صبح جمعه همه اطلاعات جمع و مشخص شد که واقعه چه بوده است. برخی افراد در این موضوع اشتباه داشتند و اتفاقاتی افتاده است و بعد از آن بود که خود ستاد کل، اقدام به رسانه‌ای کردن کرد.
وی اضافه کرد: بنده در نخستین ساعتی که مطلع شدم آن را به مقامات اطلاع دادم و آنان به واسطه اینکه باید این مسئله را بررسی می‌کردند، از اینجا به بعد مربوط به ستاد کل است که در ۴۸ ساعت این کار را انجام دادند.
حاجی‌زاده یادآور شد: اینکه سازمان هواپیمایی کشوری محکم برخورد موشک را رد می‌کرد، به این دلیل بود که براساس دانسته‌های خود عمل می‌کرد و اعلام می‌کنم که هیچ گناهی ندارند، مقصر نیستند و هرچه تقصیر است بر عهده ماست. هم هواپیما در مسیر بوده و خطایی نداشته و هم هواپیمایی کشوری و شرکت فرودگاهی همه درست عمل کردند. اگر اشتباهی بوده یکی از نیروهای ما انجام داده و چون در نیروهای تحت امر ما است، مسئولیت آن با ماست و باید پاسخگو باشیم. وی در پاسخ به این پرسش که آیا امکان ممنوعیت پروازها در سطح کشور وجود نداشت، گفت: من نمی‌خواهم کسی را متهم کنم. ما در حال اطلاع رسانی هستیم. گروه‌هایی که مسئول هستند، باید این حادثه را بررسی و رسیدگی کنند که این‌ها را معلوم کنند.
وی خاطرنشان کرد: از دید من زمانی که شرایط جنگی می‌شود باید ازسوی مسئولان ذی‌ربط این اتفاق می‌افتاد، ولی به هر ترتیب نیفتاد. وی بار دیگر با تاکید بر اینکه تقصیری متوجه بخش هوانوردی نیست، تصریح کرد: از آنها خواسته نشده است، هر مشکلی هست به نیروهای مسلح برمی‌گردد. این اشتباه و مشکلی که بوده در مجموعه نیروهای مسلح است و بخش دولتی، کشوری و شرکت فرودگاه‌ها هیچ تقصیر و گناهی ندارند. اگر از آنان می‌خواستیم - البته وظیفه ما نبوده - آنان باید آن کار را مدیریت و فرماندهی می‌کردند.
حاجی‌زاده تصریح کرد: سازمان هواپیمایی کشوری نظامی نیستند و بر اساس تجربه‌ای که داشتند اظهارنظر کردند و تصورشان بر این بود که اگر موشکی به هواپیما برخورد کند، باید در بالا منهدم شود و بر اساس آنکه منهدم نشده بود، چنین نظری دادند. فرمانده نیروی هوافضا ادامه داد: از آنجایی که هواپیما در ارتفاع کم مورد برخورد قرار گرفته است، با موشک کوتاه‌برد بوده است و این موشک چون مجاورتی عمل کرده است، این هواپیما فرصت کرده مسیری را برود و روی هوا متلاشی نشود و پس از برخورد با زمین متلاشی شد. کسی از هواپیمایی کشوری از این موضوع مطلع نبوده است. وی با اشاره به اینکه هواپیماهای جنگی بسیار زیادی در حال پرواز بودند و بمب افکن‌های بسیار زیادی در منطقه اضافه کرده بودند، گفت: ما احتمال شلیک کروز و ورود هواپیماها را داشتیم و خودمان را آماده درگیری همه جانبه کرده بودیم و متاسفانه در اینجا به واسطه تصمیم‌گیری عجولانه یک فرد، این اتفاق و فاجعه بزرگ رخ داد.

مرکز کنترل فضای کشور: نهاد تصمیم‌گیر نبودیم
مرکز کنترل فضای کشور نیز روز گذشته اعلام کرد در زمینه اتفاق رخ داده، تصمیم‌گیر نبوده است.
روابط عمومی شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران اعلام کرد: مرکز کنترل فضای کشور بخشی از عملیات هوانوردی شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران بوده و مسئولیت هدایت و کنترل پروازهای عبوری و داخلی (در فاز EN-ROUTE) را برعهده داشته است، اما نهاد تصمیم‌گیر برای انجام یا انجام نشدن پروازها در شرایط خاص نیست. همچنین در ساعت‌های انجام عملیات انتقام و بر اساس شیوه‌نامه‌های موجود بین شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران و مبادی ذی‌ربط، همه هماهنگی‌ها برای همه پروازهای عبوری و داخلی انجام شده است.

قطع برخی پروازهای خارجی
بعد از سانحه رخ داده برای بوئینگ اوکراینی و با توجه به حضور ۴ شهروند سوئدی در این پرواز، شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی (هما) پروازهای خود به سوئد را به طور موقت متوقف و اعلام کرد این اقدام در پی مشکلات اعلام شده از سوی سازمان هوانوردی کشور سوئد بوده است. از سوی دیگر برخی خبرها حاکی از ریزش مسافران در بازار حمل‌ونقل هوایی و کاهش قیمت‌ها در اثر این مسئله است.
یک کارشناس پیشکسوت سوانح هوایی می‌گوید کاهش استقبال از پروازها و بی‌اعتمادی مردم نسبت به حمل‌ونقل هوایی بعد از سانحه سقوط، طبیعی و بازگشت اعتماد دوباره به این صنعت، نیازمند گذر زمان است.
علیرضا بحیرایی در گفت‌وگو با صمت با تاکید بر اینکه فقط زمان می‌تواند آثار منفی یک سقوط را از ذهن مردم پاک کند، ادامه داد: در سال‌های گذشته نیز سانحه مشابهی برای هواپیمای آسمان در مسیر اصفهان داشتیم که گفته می‌شد در اثر برخورد موشک سقوط کرده است. در پی بروز آن سانحه نیز مردم مدت‌ها با هواپیما سفر نمی‌کردند و شرکت‌های هواپیمایی ایران زیان کردند.
او تاکید کرد: بعد از هر سانحه هوایی مدت زیادی طول می‌کشد تا روند پیشین بازگردد و برای جلب اعتماد دوباره مردم، کاری نمی‌توان انجام داد مگر اینکه به آنها زمان داده شود.
او درباره واکنش رئیس سازمان هواپیمایی مبنی بر رد قاطع احتمال برخورد موشک با هواپیمای اوکراینی گفت: او اشتباه کرد که به سرعت اظهار نظر کرد. استدلال او نیز این بود که چون تعداد زیادی پرواز در آن ساعت در آسمان داشتیم، امکان نداشت چنین اتفاقی بیفتد و فقط یک هواپیما دچار مشکل شود اما اگر نظر من را پرسیده بود تحلیل دیگری داشتم که به نتیجه اعلام شده رسمی، نزدیک‌تر بود.
وی یادآور شد: در زمان شورش، جنگ و بلوا، بیمه هیچ خسارت وارد شده به هواپیما را نمی‌پذیرد و ایران باید خسارت‌های وارد شده به این هواپیما و کارکنان آن را پرداخت کند.

اوکراین: دیگر به ایران پرواز نمی‌کنیم
با توجه به اتفاق‌های رخ‌داده هواپیمایی اوکراین نیز اعلام کرد دیگر از حریم پروازی ایران استفاده نخواهد کرد.
بهروز حیدریان، کارشناس صنعت هوانوردی در گفت‌وگو با صمت با بیان اینکه معاون شرکت هوایی اوکراین در کنفرانس خبری اعلام کرد دیگر به ایران پرواز و از حریم این کشور استفاده نمی‌کنیم، اظهار کرد: به نظر می‌رسد یکی از دلایل عصبانیت شدید مسئولان این شرکت هواپیمایی این است که مقامات ایرانی اصرار داشتند بگویند هواپیمای اوکراینی از مسیر اصلی خود فاصله گرفته و خارج شده است. این درحالی است که این ایرلاین اعلام می‌کند ما حدود ۵ سال است همین مسیر را داریم و هیچ تغییری در مسیر نبوده است و چه شده که این بار گفته می‌شود ما اشتباه کرده‌ایم.
او در بیان اقدام لازم برای جلب اعتماد دوباره ایرلاین‌های خارجی افزود: مسئولان باید از همین امروز در نخستین گام به همه شرکت‌های هواپیمایی که به ایران پرواز دارند یا از ایران عبور می‌کنند، گزارشی ارسال کرده و به آنها در زمینه حفظ ایمنی پروازها اطمینان دهد.

بیانیه سازمان هواپیمایی کشوری درباره هواپیمای اوکراینی
بعد از انتقادهای فراوان به عملکرد سازمان هواپیمایی کشوری در زمینه اطلاع‌رسانی نادرست درباره جزییات سقوط بوئینگ اوکراین، این سازمان روز گذشته در بیانیه‌ای به تشریح حوادث مربوط به سقوط هواپیمای اوکراینی پرداخت. در این بیانیه آمده است: سازمان هواپیمایی کشوری از دقایق اولیه وقوع سانحه دلخراش بوئینگ ۷۳۷ خطوط هوایی کشور اوکراین در حوالی فرودگاه امام خمینی (ره)، اقدامات قانونی و تخصصی خود را در زمینه شناسایی عوامل سانحه بر اساس مفاد کنوانسیون شیکاگو و تعهد بین‌المللی کشور آغاز و در این راستا ضمن اطلاع‌رسانی به کشورهای ذی‌نفع در زمینه وقوع سانحه، نسبت به اعلام آمادگی برای حضور کارشناسان مربوطه و همکاری در زمینه انجام فرآیند بررسی سانحه اقدام کرد. مسئول بررسی سانحه در نخستین فرصت هماهنگی لازم با مراجع ذی‌ربط را انجام داده و تأییدیه انجام نشدن هرگونه عملیات نظامی را در مرکز کشور دریافت کرده است و متأسفانه با وجود پیگیری‌های متعدد و پی‌درپی سازمان هواپیمایی کشوری، تا زمان صدور اطلاعیه ستاد کل نیروهای مسلح، هیچ‌گونه اطلاع‌رسانی درباره موضوع برخورد موشک سامانه‌های پدافند به هواپیمای مسافربری کشور اوکراین به این سازمان نشده است. با توجه به اطلاعات رادار تقرب فرودگاه مهرآباد تاکنون هیچ‌گونه انحراف پروازی از سوی هواپیمای سانحه دیده به اثبات نرسیده است، البته این موضوع باید با استفاده از اطلاعات جعبه‌های سیاه هواپیما نیز مورد تایید قرار گیرد. پرواز یادشده در قالب کریدورهای استاندارد و مورد تایید شبکه یکپارچه پدافند کشور (طرح خروجی IKA۱A) در حال پرواز بوده و هیچ مشکلی برای کنترل هواپیما از سوی خلبان گزارش نشده است.»


چاپ