نقش سرمایه‌های اجتماعی در مدیریت پسماند

زنجیره مدیریت پسماند، متشکل از ۷ فرآیند کاهش تولید پسماند، تفکیک از مبدأ، جمع‌آوری، پردازش، بازیافت، بازیابی به منابع اولیه یا انرژی و دفع است که این ۷ فرآیند، ۳ ماهیت مختلف فرهنگی-اجتماعی، خدماتی و تولیدی دارند.

ماهیت دو مرحله ابتدایی مدیریت پسماند که شاخص کارآمدی کل چرخه خواهند بود، کاملا فرهنگی-‌اجتماعی است و نیازمند مشارکت شهروندی است. در ادامه‌ زنجیره، فرآیندهای جمع‌آوری و پردازش ماهیت خدماتی دارند، تنها فرآیند بازیافت ماهیت تولیدی دارد و دوباره مراحل بازیابی و دفع نیز ماهیت خدماتی می‌یابند.
اما آنچه برای کارآمدی زنجیره مدیریت پسماند، چه در اجرای فرآیندها و چه در تامین هزینه‌های خدمات اهمیت دارد، مشارکت شهروندی است و مهم‌ترین تضمین مشارکت شهروندی، سرمایه اجتماعی‌(اعتماد و ارتباط متقابل شهروندان و حاکمیت، احساس تعلق به جامعه، پویایی اجتماعی و...) است که متاسفانه به باور بسیاری این سرمایه در جامعه ما، سرمایه اجتماعی رو به فرسایش است و بزرگ‌ترین چالش پیش روی زیست جامعه ما، خواهد بود.
امروزه برای جلب مشارکت اقشار مختلف جامعه، از ۳ ساز‌کار همزمان وضع جرائم‌(گفتمان سلبی)، ایجاد انگیزه‌ها ‌(گفتمان ایجابی، تشویق و نفع اقتصادی) و فرهنگ‌سازی(تبدیل امر به ارزش والای اخلاقی و معنوی) بهره برده می‌شود. حال آنکه در جامعه ما، در بحث وضع جرائم، هیچ‌گونه ساختار نظارتی کارآمدی وجود ندارد. خلأ فرهنگ‌سازی و ناکارآمدی نهاد‌های آموزشی کشور ورد زبان یکایک مسئولان(از رئیس‌جمهوری تا وزیر تا نماینده مجلس تا معاونان تا مدیران میانی! ‌) است؛ هرچند که شاید هدف از تاکید بر خلأهای فرهنگی سلب مسئولیت از خود و انداختن توپ ناکارآمدی به زمین شهروندان باشد... انگیزه‌های اقتصادی در مدیریت پسماند نیز به ایجاد تعدادی اپلیکیشن در کلانشهرها برای تحویل گرفتن پسماند ارزشمند از شهروندان خلاصه شده ‌است که با مشکلات بسیار در فضای غیرشفاف مدیریت و کسب‌وکار پسماند کلانشهرها دست و پنجه نرم می‌کنند.
در نهایت، کارآمدسازی زنجیره مدیریت پسماند کشور در گرو مشارکت شهروندی است؛ که این امر، از راه احیای سرمایه‌ اجتماعی فرسایش‌یافته و صرف‌نظر کردن نهادهای عمومی قدرتمند از منافع بنگاهی و سازمانی و بازگشت ایشان به جایگاه خدمت‌گذار به جامعه، در پرتو شفافیت، پاسخگویی و مسئولیت‌پذیری ممکن خواهد بود.

امین صدرنژاد/ دبیرکل اتحادیه صنایع بازیافت ایران


چاپ