کارخانه تولید لبنیات
گزارش صمت از بازار شیر در ۷ سال گذشته

... بازار در آرامش است

گروه تجارت: به گواه بسیاری از تحلیلگران و کارشناسان اقتصادی سال ۹۰ بدترین سالی است که در حافظه تاریخی اقتصاد ایران ثبت شده است.

 

سالی که از هر جهتی بررسی‌اش می‌کنیم هیچ نداشته است جز سقوط. تمام شاخص‌های رفاهی با تورم مواجه بوده و صنایع و تولیدات در اکثر بخش‌ها تا مرز نابودی پیش رفته‌اند. صنعت لبنیات هم از این قاعده مستثنا نبوده و سیر صعودی افزایش قیمت‌ها به شدت بر مصرف و تولید آن اثرگذار بوده است.

 

سال ۸۷؛ شروع راه تاریک
مسعود میرکاظمی، وزیر بازرگانی دولت نهم اعلام می‌کند که موج ارزانی‌ها به ایران رسیده است. منظور او از اینکه می‌گوید «به ایران رسیده»،‌ این است که وضعیت نابسامان اقتصادی در جهان باعث می‌شود در آینده‌ای نه چندان دور کالاهای داخلی با کاهش قیمت همراه شوند! او توجیه بالا رفتن «اندک» قیمت‌های داخلی را تورم وارداتی می‌داند و می‌گوید از این پس مشکل حل خواهد شد. توجیهی که با واقعیت همخوانی ندارد. چراکه چند روز بعد از اظهارات او، معاونت اقتصادی مجمع تشخیص مصلحت نظام در گزارشی مکتوب اثبات کرد که تورم داخلی ایران ناشی از تورم وارداتی نیست و از بین رفتن آن هیچ تاثیری بر قیمت اقلام داخلی نمی‌گذارد. موضوعی که مسعود میرکاظمی، وزیر بازرگانی وقت آن را نپذیرفت و پس از گذشت دو ماه از بحران اقتصادی جهان، باز هم با قاطعیت خبر «از راه رسیدن موج ارزانی‌ها» را به خبر اول رسانه‌های ایران تبدیل کرد.
تنها چند هفته از صحبت‌های او گذشت و هر آنچه که او گفته نه تنها اجرا نشد، بلکه ۱۸۰ درجه با واقعیت تفاوت داشت. می‌توان این‌طور گفت که ادعای مجمع‌تشخیص مصلحت نظام مبنی‌بر اینکه تورم ایران ارتباطی با تورم وارداتی ندارد به‌طور دقیق درست بوده است. گواه این مسئله التهاب در بازار لبنیات است. صبح همان روزی که میرکاظمی بار دیگر بر گفته‌هایش تاکید می‌کند، خبرگزاری ایسنا از افزایش ۱۰تا۱۵درصدی قیمت برخی لبنیات در بازار خبر داد. نکته قابل توجهی که در رابطه با افزایش قیمت لبنیات در بازار وجود دارد این است که شرکت‌های لبنی دولتی جز نخستین شرکت‌هایی بودند که قیمت برخی مواد لبنی را افزایش داده و به دنبال آن دیگر شرکت‌های محصولات لبنیاتی قیمت‌های تولیدات خود را افزایش دادند! قیمت خامه‌های ۴۰۰ تومانی به ۴۵۰ تومان، شیرهای بطری یک لیتری استرلیزه از ۷۵۰ به ۸۵۰ تومان و شیرهای با تاریخ مصرف زیاد از ۹۰۰ به ۱۰۰۰تومان رسید.
بهمن‌ماه همین سال، خبرآنلاین گزارشی منتشر می‌کند مبنی‌بر سرانه مصرف لبنیات، به‌خصوص شیر در ایران؛ براساس این گزارش، سرانه مصرف شیر در ایران ۹۱ کیلوگرم است درحالی که آمارهای مصرف جهانی شیر نشان می‌دهد که کمترین سرانه مصرف در اروپا ۱۴۴ کیلوگرم است. بنابر آمار رسمی، سهم شیر مدارس از مصرف ملی در ایران حدود ۲/۷ درصد است و این رقم حتی از سهم کشورهایی که مصرف سرانه بسیار بالایی دارند نیز کمتر است. خلاصه این است که به دلیل اجرایی شدن فاز نخست هدفمندی‌ها میزان مصرف شیر کاهش پیدا کرده است.

 

سال ۸۸؛ دفاع تمام قد حامیان دولت
آبان‌ماه این سال، مجلس به دولت اجازه می‌دهد که ظرف ۵ سال یارانه شیر را به‌طور کل حذف کند. این طرح در شرایطی تصویب می‌شود که در همان روزها محمود نجفی، رییس هیات‌مدیره و مدیرعامل شرکت صنایع شیر ایران اعلام می‌کند که مصرف لبنیات در سال ۸۸، ۲۰ درصد کاهش داشته است. محمدرضا رضایی، نماینده مجلس، بر خوب بودن این طرح صحه می‌گذارد و می‌گوید که دولت با طرح هدفمندی یارانه‌ها قصد دارد قدرت خرید اقشار ضعیف جامعه را افزایش دهد و اینکه می‌گویند با اجرای این لایحه شاهد جهش قیمت‌ها در بازار هستیم، اشتباه است.
اظهارات او زمانی جالب‌تر می‌شود که می‌گوید کاهش مصرف لبنیات بی‌اطلاع مردم از خوب بودن این محصولات است: «عموم مردم از فواید لبنیات آگاهی کافی ندارند و اطلاع‌رسانی در این‌باره صورت نگرفته است»
احسان ظفری، مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های مواد لبنی نیز در همان روز می‌گوید که اطلاعات مردم نسبت به خرید محصولات لبنی به اندازه کافی بالا هست و اگر سرانه مصرف پایین آمده به دلیل کاهش قدرت خرید مردم است.

 

سال ۸۹؛ ادامه گرانی‌ها در پایتخت
تیتر اغلب رسانه‌های «ادامه گرانی‌ها در پایتخت» است.
 ۲ ماه تا پایان سال مانده و آمارهای بانک مرکزی نشان می‌دهد ۵۴ درصد از اقلام مصرفی مردم در همین ماه افزایش قیمت داشته‌اند.
آمار ۹ ماه گمرک نخست سال هم از سوی گمرک منتشر می‌شود. میزان واردات محصولات لبنی در ۹ماه نخست و در مقایسه با دوره مشابه در سال ۸۷ از نظر وزنی ۴/۵درصد افزایش داشته است از نظر ارزشی ۳۷درصد کاهش نشان می‌دهد یعنی درحالی که در سال ۸۷ هر تن لبنیات وارداتی قیمتی معادل۴۱۴۸ دلار قیمت داشته در سال ۸۸ این رقم به ۲۴۸۰دلار رسیده است که این تغییر نشان دهنده کاهش قیمت ۱۶۶۷دلار یا ۴۰ درصدی هرتن لبنیات وارداتی است.
این کاهش شدید قیمت درحالی صورت می‌گیرد که صنایع لبنیاتی در شرایط بحرانی از نظر میزان سودآوری بوده و بسیاری از واحدهای تولیدی و تبدیلی با مشکلات فراوانی دست به گریبان هستند. هرچند میزان محصولات وارداتی لبنیات در مقایسه با حجم بازار مصرف این محصولات بسیار اندک است ولی این کاهش سریع قیمت می‌تواند به شدت صنایع داخلی فعال در این عرصه را تحت فشار قراردهد.
در گزارشی که خبرآنلاین در ۲ ماه پایانی سال منتشر می‌کند، پایین بودن سرانه مصرف لبنیات در کشور را، هم یک فرصت تلقی می‌کند و هم یک تهدید. فرصت از آن جهت که نشان دهنده امکان افزایش سرانه مصرف این محصولات تا حداقل‌های افراد اروپایی که سالانه ۱۵۰ کیلو است و به معنی امکان رشد ۱۰۰ درصدی ابعاد بازار این محصولات در کشور است و تولیدکنندگان خارجی می‌توانند از این فرصت به خوبی استفاده کنند و تهدید از این جهت که پایین بودن سرانه مصرف در شرایط کنونی برای تولیدکنندگان داخلی یک معضل جدی است و اگرچه امکانات لازم جهت توسعه تولید در این بخش در کشور وجود دارد به دلیل مشکلات ناشی از ناکارآمدی شبکه توزیع و پایین‌بودن سرانه درآمدی ایرانیان امکان توسعه و تغییر الگوی مصرف در این بازار کم است. اما آنچه که مسلم است، نبود مدیریت مناسب برای حل مشکل بخش لبنی کشور است چراکه صنایع لبنی کشور کم‌کم به جمع دیگر قربانیان واردات بی‌رویه می‌پیوندد.

 

سال ۹۰؛ روزهای سیاه شیر
نخستین روزهای سال ۹۰ است. قیمت لبنیات افزایش داشته و دولت برای آرام‌کردن فضا می‌گوید که کم‌فروشی بعضی از تولیدکنندگان، تعادل بازار را به هم ریخته است. عباس قبادی، رییس وقت سازمان بازرگانی استان تهران اعلام می‌کند که بعضی از افراد برای بهم زدن آرامش اقدام به کم فروشی کرده‌اند تا با ایجاد جو روانی دستاوردهای بزرگ قانون هدفمندسازی یارانه‌ها را تحت‌الشعاع قرار داده و در سالی که جهاد اقتصادی نامیده شده جلوی این حرکت عظیم را بگیرند.با شروع دومین ماه سال و کاهش نیافتن قیمت ها، معاون وزیر بازرگانی و مدیرعامل سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان اعلام می‌کند که تخلفات سبب شده قیمت‌ها تغییری نداشته باشند. او می‌گوید که برخی واحدهای تولیدی قیمت‌های غیرواقعی را بر روی کالاها درج کرده‌اند که این رفتار تخلف محسوب شده و بشدت با آن برخورد می‌شود. او معتقد است که باید میان گرانی و بالارفتن واقعی نرخی برخی اقلام به دلیل قیمت‌ها جهانی تفکیک قائل شد. او برای واضح شدن صحبت‌هایش به نرخ کره اشاره می‌کند که در آن مقطع زمانی تبدیل به طلای سفره صبحانه شده است: «قیمت این نوع مواد لبنی به دلیل وابستگی کشور به واردات و افزایش ۳۰ تا ۴۰ درصدی نرخ‌های جهانی در داخل افزایش یافت بنابراین دراین بخش نمی‌توان نسبت به تثبیت قیمت‌ها کاری کرد. پس این استدلال که این گونه اقلام مصرفی حتی با وجود افزایش نرخ‌های جهانی نباید در داخل کوچکترین تغییری یابد، اشتباه بوده و برخلاف منطق اقتصادی است. ما باید تاثیر افزایش نرخ‌های جهانی را بری روی اقلام مصرفی بپذیریم.»
نکویی یک ماه بعد از اظهاراتش در یک نشست خبری که به دلیل بحرانی شدن افزایش قیمت‌ها تشکیل شده بود، می‌گوید که انجمن‌ها خواستار افزایش قیمت شده‌اند که در بخش لبنی، قرار است، کره ۱۹ درصد افزایش داشته باشد. مجید علی‌داد، رییس هیات‌مدیره اتحادیه لبنی ایران چندی بعد اعلام می‌کند نهاد ریاست‌جمهوری و کارگروه تحول اقتصادی درحال بررسی افزایش قیمت لبنیات است که سازمان حمایت تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان موافقت ضمنی خود را برای افزایش ۱۰ درصدی قیمت محصولات لبنی اعلام کرده و کارخانه‌ها منتظر ابلاغ مکتوب این مصوبه هستند.
او می‌گوید که با توجه به افزایش هزینه‌های تولید، کارخانه‌های لبنی افزایش حداقل ۲۰ درصد بر قیمت محصولات لبنی را خواستار بوده‌اند که سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان موافقت ضمنی با افزایش ۱۰ درصدی قیمت محصولات لبنی را داشته است. افزایش قیمت‌ها تصویب می‌شود و محصولات لبنی به جز بستنی حداکثر تا ۱۰ درصد افزایش یافته است. این صحبت‌ها را دبیر انجمن صنفی لبنیات تایید می‌کند اما جالب اینجاست که دولتی‌ها همچنان می‌گویند هیچ تغییری در قیمت‌ها صورت نگرفته است! عباس قبادی در گفت‌وگویی اعلام می‌کند بالا رفتن ۱۰درصدی شایعه است و فقط کره کمی افزایش قیمت‌داشته است: «کارخانه‌ها تقاضای افزایش ۱۰درصدی داده‌اند اما تاکنون تغییری در قیمت لبنیات به جز کره در تهران نداشتیم.» تناقض بین گفته‌های مسئولان بیش از هر قشری، دامداران را متضرر می‌کند چراکه قیمت خرید شیر از دامدار نه تنها هیچ‌گونه تغییری نداشته بلکه با بلاتکلیفی مواجه شده‌اند.
۲۴ مرداد ماه خبری از سوی رضا باکری، دبیر انجمن صنایع لبنی کشور اعلام می‌شود که نشان از فاجعه می‌دهد. او می‌گوید که دامداران مجبور به کشتار دام‌های شیرده خود شده‌اند چرا که بعد از حذف یارانه پرداختی به صنایع لبنی که در واقع خرید تضمینی ۲میلیون تن شیر در سال را در کشور شامل می‌شد، بسیاری از صنایع لبنی کشور با مشکل مواجه و بسیاری از صنایع مجبور به کاهش تولید شده‌اند اما تبعات این مشکل برای دامداران کشور به مراتب سنگین‌تر بوده است و بسیاری از دامداران به دلیل کمبود نقدینگی و مشکلات ناشی از افزایش قیمت نهاده‌های دامی مجبور به کشتار دام‌های شیرده خود شده‌اند.باکری می‌گوید که وزارت آموزش و پرورش برای شیر مدارس معادل ۹۰ میلیارد تومان و وزارت بازرگانی برای سال ۸۹ و ۳ ماه ابتدای سال ۹۰ معادل ۳۰۰میلیاردتومان به صنایع لبنی بدهکار است که اگر دولت این بدهی را تسویه کند این میزان نقدینگی به صورت مستقیم به دامداران منتقل شده و حداقل می‌تواند بخشی از مشکلات آنها را برطرف کند.بالاخره دولت تصمیمش را می‌گیرد و اجازه افزایش ۸درصدی قیمت در استان تهران را صادر می‌کند. تفاوت درصد افزایش قیمت بین دولت و فعالان صنف لبنیات زیاد است. اختصاص نداشتن یارانه به این صنف اوضاع را به هم ریخته است.
صنایع لبنی طبق نامه‌ای به سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان اعلام می‌کند که اگر نرخ شیر خام به۵۲۰ تومان و نظارت بر الزام اجرای آن صورت بگیرد، صنایع لبنی خواستار هیچ‌گونه افزایش قیمتی نیستند. شرایط بازار کلاف سردرگم است و هر کدام از صنایع لبنی قیمت خودشان را اعلام می‌کنند. به هر حال در این مقطع زمانی، به طور میانگین قیمت‌ها ۹ درصد افزایش پیدا می‌کند.
هنوز ۲ ماه هم نگذشته است که موج دوم افزایش قیمت می‌رسد. دولت همچنان مصر است که هیچ یارانه‌ای را به تولیدکننده‌ها ندهد. نگاهی به قیمت‌ها نشان می‌دهد که باوجود مخالفت‌های ظاهری دولت، قیمت صنایع لبنی
 ۱۸ درصد بالا رفته این در حالی است که سلطانی، مدیر عامل اتحادیه سراسری دامداران می‌گوید که قیمت‌ها به صورت واقعی بیشتر از این رقم افزایش داشته‌اند. به گفته او و با وجود بالا رفتن قیمت ها، دولت هنوز به نرخ واقعی فروش شیر از سوی دامداران نظارتی ندارد و حتی ۵۴۰ تومان هم فروخته نمی‌شوند. چند هفته‌ای از این ماجرا می‌گذرد و سازمان حمایت اعلام می‌کند که دامداران نباید هر کیلو شیر خام را بیش از ۶۰۰ تومان بفروشند و صنایع لبنی نیز نباید هیچ‌گونه افزایش قیمتی نسبت به قبل داشته باشند، اما هم شیر خام بیش از این مبلغ فروخته می‌شود و همچنین علیرغم اخطار سازمان حمایت بر بازگشت نرخ فرآورده‌های لبنی، برخی کارخانه‌ها محصول خود را همچنان با ۱۰ درصد افزایش می‌فروشند. بار دیگر سلطانی، رییس اتحادیهٔ دامداران می‌گوید که هیچ کنترل و نظارتی بر بازار و قیمت علوفه نمی‌شود و نرخ نهاده‌های داخلی و وارداتی صنعت دامپروری روزبه‌روز رو به افزایش است. بازار از دست دولت خارج شده است چراکه بار دیگر مجبور می‌شود نرخ هر کیلو شیر خام را افزایش و به ۶۳۰ تومان برساند و پیش‌بینی کند که بار دیگر فرآورده‌های لبنی ۱۰ درصد افزایش قیمت داشته باشند. چراکه شیر خام از ۵۲۰ تومان به ۶۳۰ تومان افزایش یافته است.
موضع سازمان حمایت سکوت است! در نتیجه بار دیگر محصولات لنبی در یک هفته رشد افزایش پیدا می‌کند به طوری که شیر پاستوریزه در شش ماه اول سال نسبت به اوایل پاییز از لیتری ۶۰۰ تومان به لیتری ۱۱۵۰ تا ۱۲۰۰ تومان رسیده است.بعد از چند روز سازمان حمایت به فعالان این صنف اولتیماتوم می‌دهد تا قیمت‌ها را به قبل برگردانند. رییس سازمان حمایت اعلام می‌کند افزایش قیمت لبنیات تا حداکثر ۹ درصد تصویب شده و با هر گونه گرانفروشی برخورد می‌شود و محصولاتی که بیش از ۹ درصد گران شده‌اند باید قیمت‌ها را برگردانند.

 

سال ۹۱؛ بحران اندک‌اندک می‌رسد!
پشتکار دولت در رد افزایش قیمت‌ها ستودنی است. نکویی‌مهر بار دیگر می‌گوید: افزایش قیمت‌ها تخلف است و با آنها برخورد می‌کنیم اما قیمت‌ها روزانه بالا می‌رود و بانک مرکزی اعلام می‌کند در دو هفته اول اریبهشت قیمت ماست ۷ درصد افزایش داشته است!
اتفاق تازه‌ای می‌افتد که از نظر فعالان بخش لبنی از پیش تعیین شده بوده است: وایتکس در شیر.
به‌دنبال این خبر، میزان فروش محصولات لبنی از جمله شیر به شدت کاهش پیدا می‌کند. انجمن صنایع لبنی بارها اعلام می‌کند که امکان همچنین اتفاقی وجود ندارد و اخبار شایعه است. چند هفته‌ای بحران شیرهای وایتکسی ادامه پیدا می‌کند اما باز هم بازار رونق می‌گیرد. بحران مقطعی در این صنف، بار دیگر سبب می‌شود که اتحادیه خواهان افزایش قیمت شود. هیچ خبر رسمی در این‌باره وجود ندارد اما از سوی تولیدکننده‌ها، شیر خام کیلویی ۸۰۰ تومان اعلام می‌شود و بار دیگر قیمت محصولات لبنی سیر صعودی را طی می‌کند. از سوی باکری، دبیر انجمن صنایع فرآورده‌های لبنی اعلام می‌شود که از ۱۷ تیرماه قیمت محصولات لبنی دو نرخی می‌شود و قیمت حدودی شیر برای افراد کم درآمد جامعه را ۱۲۰۰ تومان و پنیر را ۲۴۰۰ تومان اعلام می‌کند. طرح دولت شگفت‌انگیز است چراکه ضرر کارخانه‌ها از محل توزیع محصول لبنی با قیمت پایین را قرار است افراد مرفه جامعه تأمین کنند و برای این اقشار تاحدودی این محصولات با قیمت بالاتر عرضه خواهد شد!
با وجود اجرایی شدن این طرح، باز هم التهاب از بازار شیر و لبنیات جدا نشد تا جایی که دولت ۲۰ هزار تن شیر خشک وارد و اعلام کرد با این شرایط به طور میانگین قیمت‌ها کاهش۲۰۰ تومانی را تجربه می‌کنند.
بازار هیچ آرامشی را تجربه نکرد و نشست‌های پی در پی دولت با تولیدکننده‌ها تا آبان ماه فایده‌ای نداشت و سرانجام ۲۲ آبان افزایش قیمت ۷ درصدی تصویب شد. اما دقیقا همان روز علیرضا رفیعی با اعلام اینکه در چندین جلسه پیاپی اتحادیه تولیدکنندگان لبنیات پیشنهادهایی برای افزایش قیمت لبنیات به جلسه سازمان حمایت و کارگروه‌های مرتبط آورده‌اند، گفت: کارگروه با هیچ‌کدام از این پیشنهادها موافقت نکرد و هیچ‌گونه افزایش قیمتی تصویب نشد! به هر حال تا پایان سال ۹۱ هیچ‌یک از مصوبات اجرایی نشد و صنف لبنی کشور براساس نیازهای‌شان قیمت‌ها را کنترل کردند.


سال ۹۲؛تکرار تاییدها و تکذیب‌ها
تمام تاییدها و تکذیب‌ها شبیه سال گذشته تکرار شد تا اینکه در تیر دبیر انجمن صنایع لبنی از افزایش ۱۵/۶درصدی قیمت شیر خام و ۱۵ درصدی فرآورده‌های لبنی براساس مصوبه ستاد تنظیم بازار خبر داد.
راهکارها و سرزنش‌های کارشناسان همچنان ادامه داشت اما شرایط افسارگریخته این بازار نمی‌توانست این مشکلات را حل کند. در این میان بحث آزادسازی شیر بارها به میان آمد تا اینکه دولت روحانی بر سر کار آمد. رییس‌جمهوری با مخالفتش آزادسازی و افزایش قیمت شیر را منتفی کرد اما محاسبه و پرداخت مابه‌التفاوت هزینه‌های افزایش‌یافته تولید این محصول در راه تصویب در هیات دولت است. ضربه‌های سنگینی که در طول چند سال اخیر به صنعت لبنی کشور وارد آمد سبب شد که حتی با روی کار آمدن دولت روحانی، اوضاع نابسامان فقط تا حدی بهبود پیدا کند و بحث بازگشت یارانه به این صنعت بار دیگر قوت بگیرد. صرف نظر از به میان آمدن چربی پالم در لبنیات پرچرب که چند ماه پیش شرایط را برای فعالان این صنف بحرانی کرد، حالا اما بازار در آرامش است.


چاپ