در گفت‌وگوی اختصاصی صمت با قائم‌مقام فروشگاه‌های زنجیره‌ای افق کوروش مطرح شد‌:

عملکرد فروشگاه‌های زنجیره‌ای‌‌، شفاف و قابل ‌نظارت است

تامین کالاهای اساسی‌‌ همواره یکی از دغدغه‌های روزمره خانوارهای ایرانی بوده و زمان زیادی را نیز از خانواده‌ها می‌گیرد‌ به‌ویژه اگر جنبه اقتصادی را نیز به دغدغه‌های مورد تاکید خانواده‌ها اضافه کنیم و در‌نظر بگیریم که فردی بخواهد کالاهای مورد‌نیاز خود را از فروشنده اصلی و با کمترین تعداد واسطه بخرد، موضوع بسیار پیچیده‌تر خواهد شد.

در سال‌های اخیر در کشور ما نیز به تبعیت از چارچوب تجارت ‌نوین در دنیا، فروشگاه‌های زنجیره‌ای و هایپرمارکت‌ها با شکل و سیاق جدید پا گرفتند و سعی کردند با تجمیع دو مولفه در دسترس بودن تمام کالاهای پرمصرف روزانه و نیز کم کردن واسطه‌ها، به ترغیب خریداران برای استفاده از این امکان بپردازند. البته این مسیر چندان همواری نبود و در دور‌ه‌های مختلف موانع و مشکلات زیادی در مسیر فعالیت فروشگاه‌های زنجیره‌ای به وجود آمد.

یکی از آخرین موضوعات در این حوزه بالا گرفتن گلایه‌مندی‌ برخی خریداران درباره برخی تخلفات در نحوه عرضه محصولات از جمله گرانفروشی، کم‌فروشی، تخفیف‌های صوری در این فروشگاه‌ها و حتی تبانی با تولیدکنندگان بود که‌ پای رسانه ملی را نیز به این ماجرا باز کرد. البته در این میان گروهی ‌معتقدند که موارد مطرح‌شده در رسانه‌ها بیش از اینکه واقعا تخلف باشند، بهانه‌ای برای ضربه زدن به روند رو‌ به ‌رشد و موفقیت فروشگاه‌های زنجیره‌ای هستند. از این رو، صمت برای بررسی لایه‌های مختلف این اتهامات‌، موارد مطرح‌شده درباره تخلفات فروشگاه‌های زنجیره‌ای را با حسین صبوری، قائم‌مقام فروشگاه‌های زنجیره‌ای افق کوروش در میان گذاشت که در ادامه می‌خوانید.

بحث را از اینجا آغاز کنیم که ایجاد فروشگاه‌های زنجیره‌ای در کشور چگونه کلید خورد؟

در‌واقع شکل‌گیری فروشگاه‌های زنجیره‌ای به دهه ۳۰ برمی‌گردد. فروشگاه‌هایی که یا از ابتدا دولتی بودند یا در ادامه دولتی شدند و طبیعی است که مانند بسیاری از دیگر بنگاه‌های دولتی، رشد نکردند و صرفا به واسطه برخورداری از برخی امتیازت دولتی به فعالیت خود ادامه دادند. اما در دهه گذشته، بخش خصوصی وارد این حوزه شد. یکی از دلایل ورود بخش خصوصی به حوزه فروشگاه‌های زنجیره‌ای این بود که پیش از آن، شرکت‌های خارجی، در این حوزه وارد شده بودند و موفقیت آنها باعث شد که بخش خصوصی نیز انگیزه لازم را پیدا کند. شرایط مساعد بود و رقیب نیرومندی وجود نداشت پس آنهایی که زودتر وارد شدند زودتر نتیجه گرفتند.

یعنی نیاز به چنین ساختاری در جامعه وجود داشت؟

بله؛ فروشگاه‌های زنجیره‌ای مثل پدیده‌های اقتصادی دیگر در پاسخ به یک نیاز ملموس و واقعی شکل گرفتند. پس از پایان اقتصاد کشاورزی و آغاز عصر صنعتی، این سوال پیش آمد که چگونه می‌توان کالاها را به مصرف‌کنندگان پراکنده در نواحی مختلف رساند و به ‌این ‌ترتیب نظام توزیع شکل گرفت. در ادامه بنکداران به شرکت‌های توزیع و مغازه‌ها اضافه شدند. در این میان نباید فراموش کرد که با توجه به این موضوع که توزیع و در دسترس قرار دادن کالا ارزش‌افزوده ایجاد می‌کند، کثرت واسطه موجب اضافه شدن به قیمت نهایی کالاها می‌شود.

اما فروشگاه‌های زنجیره‌ای نقش حلقه‌های موثر بازار را به یکباره بر‌عهده می‌گیرند. آنها فروشگاه‌ها را دایر می‌کنند، در کنار فروشگاه‌های خود، انبار لجستیک هم دارند؛ بنابراین می‌توانند با حذف واسطه‌ها، محصول را به‌صورت مستقیم از تولیدکننده به مصرف‌کننده برسانند.

آنها به‌جای آنکه چندین بار هزینه‌های مختلف انتقال و انبارداری را متقبل شوند، تنها یک‌بار از تولیدکننده تا مصرف‌کننده این هزینه را می‌پردازند. اگر قیمت تمام‌شده یک محصول ۱۰‌هزار تومان باشد، تولیدکننده قیمت مصرف‌کننده را ۱۵‌هزار تومان مشخص می‌کند و این ۵‌ هزار تومان را برای سیستم توزیع (همه واسطه‌ها اعم از بنکدار، مغازه‌دار و...) در نظر گرفته است، فروشگاه‌ زنجیره‌ای آن محصول را به همان قیمت کارخانه از تولیدکننده دریافت و با حذف واسطه‌ها، بخشی از آن ۵ هزار تومان باقی‌مانده را که می‌تواند تماما به خودش برسد، به شکل تخفیف به مشتریان خود ارائه می‌دهند. به تعبیر ساده‌تر از این مبلغ ۲ هزار تومان به مشتری تخفیف داده می‌شود و باقی‌مانده صرف هزینه‌ها و سود فروشگاه می‌شود.

درحقیقت در نظام فروشگاه‌های زنجیره‌ای، نحوه تقسیم سود تغییر می‌کند. سود قبلا بین تولیدکننده و واسطه‌ها تقسیم می‌شد؛ اما در سیستم زنجیره‌ای، بخشی از آن نصیب تولیدکننده و دو بخش دیگر آن نصیب فروشگاه و مشتریان می‌شود. راز تخفیف فروشگاه‌های زنجیره‌ای و دلیل اصلی استقبال مردم از ‌آنها همین است.

آیا محصولات ارائه شده در فروشگاه‌های زنجیره‌ای، از نظر کیفی نیز تفاوتی با سایر فروشگاه‌ها‌ دارند؟

قطعا؛ کوتاه بودن طول زنجیره فروش در فروشگاه‌های زنجیره‌ای باعث شده تا مردم کالاها را در مدت کوتاه‌تری از زمان تولید خریداری کنند و برای اثبات این ادعا کافی است به میانگین ۲۰ روزه ماندگاری کالا روی قفسه فروشگاه‌های زنجیره‌ای در مقایسه با سیستم سنتی که در آن کالاها معمولا چندین ماه در انبارها یا قفسه‌ها می‌مانند توجه کرد.

بنابراین فروشگاه‌های زنجیره‌ای علاوه‌بر اینکه قدرت خرید مصرف‌کننده را بالا می‌برند، بر کیفیت محصولات نیز می‌افزایند. ضمنا کنترل کمی و کیفی جزو اصول ثابت فروشگاه‌های زنجیره‌ای است؛ یعنی این فروشگاه‌ها از لحظه ورود کالا با نمونه‌گیری از حقوق مصرف‌کننده دفاع می‌کنند.

همچنین براساس قراردادهای فروشگاه زنجیره‌ای با تامین‌کنندگان، تولیدکننده موظف است در دوره‌های مختلف، نتایج آزمایش‌های مختلف فرآیند تولید (فیزیکی، میکروبی و...) را ارائه کند. حتی فروشگاه‌هایی مثل افق کوروش، آزمایش‌ها را شخصا و به هزینه تولیده‌کننده انجام می‌دهند، در‌حالی‌که در شکل سنتی فروش نمی‌توان این قواعد سختگیرانه را به تولیدکنندگان تحمیل کرد. آنها باید طیف وسیعی از استانداردها را رعایت کنند تا بتوانند به فروشگاه زنجیره‌ای وارد شوند. هر تامین‌کننده و تولیدکننده‌ای توان برآورده این استانداردها را ندارد.

پس این انتقاد بر فروشگاه‌های زنجیره‌ای وارد است که کسب‌و‌کارهای کوچک را می‌بلعند؟‌

نباید به این موضوع به این شکل نگاه کرد؛‌ فروشگاه‌های زنجیره‌ای طبق مفهومی به نام تخریب خلاق عمل می‌کنند. برای مثال توسعه گازرسانی شهری باعث می‌شود که دیگر نیازی به دیگر روش‌های تامین انرژی گرمایی و مشخصا نفت‌فروشان نباشد. یا با ظهور مترو بخشی از حمل‌ونقل عمومی به این بخش منتقل می‌شود. البته طبیعی است که همیشه در برابر پدیده جدید و خلاقانه، مقاومت و موضع‌گیری می‌شود.

آیا اتهاماتی که به‌ویژه در ماه‌های اخیر به فروشگاه‌های زنجیره‌ای وارد شده، حقیقت دارد؟

اگر منظور از این اتهامات، تبانی با تولیدکننده برای کم‌فروشی یا گرانفروشی است لازم است یک مقدمه مهم را خدمت شما بیان کنم. یقینا قبول دارید که هم تولیدکننده و هم فروشگاه زنجیره‌ای برای مشهور، معتبر و برند شدن، تلاش کرده و مدت‌ها زیان داده‌اند تا توانسته‌اند برای خود اعتبار و اعتماد ایجاد کنند؛ بنابراین اجازه نمی‌‌دهند‌‌ کیفیت پایین محصول، اعتبارشان را از بین ببرد. ما فروشگاه‌های زنجیره‌ای برای به‌دست آوردن رضایت مشتریان سال‌ها هزینه کرده‌ایم بنابراین نمی‌خواهیم فقط به دلیل آنکه محصول فلان تولیدکننده، کیفیت لازم را ندارد مشتریان خود را از دست بدهیم.

نمی‌گویم که در فروشگاه‌ زنجیره هیچ محصول ضعیفی وجود ندارد اما با اطمینان می‌توان گفت که مصرف‌کننده با ضریب اطمینان بیشتری می‌تواند از این فروشگاه‌ها خرید کند.
چرا در ماه‌های اخیر، فروشگاه‌های زنجیره‌ای از جمله افق کوروش تا این حد مورد هجمه قرار گرفتند؟‌

بخش زیادی از آنچه در یک سال اخیر بر فروشگاه‌های زنجیره‌ای گذشته است نتیجه بی‌اطلاعی از الفبای این حوزه و عدم شناخت سازکار یک فروشگاه‌ زنجیره‌ای است. این بی‌اطلاعی یا کم‌اطلاعی در نهایت به ایجاد شبهه، اتهام‌زنی ناعادلانه منجر می‌شود. شاید بتوان مدعی شد که موفقیت فروشگاه‌های زنجیره‌ای، موجب ایجاد چنین تحریکات و هجمه‌هایی شده ‌است.

این سوءظن‌ها باعث ‌شد که قیمت پایین کالا و تخفیفات ارائه شده در فروشگاه‌های زنجیره‌ای را در نتیجه حقه و فریبکاری بدانند. بی‌اطلاعی از سازکار فروشگاه‌های زنجیره‌ای باعث می‌شود بعضی‌ها نتوانند درک کنند که چرا قیمت کالا در این نوع فروشگاه‌ها پایین‌تر است. این سوءتفاهم باعث می‌شود که اتهام تبانی با تولیدکننده را وارد کنند. ادعا می‌شود که فروشگاه‌ها با تولیدکننده تبانی می‌کنند که در یک یا چند کالای خاص به‌جای مثلا یک کیلوگرم از آن محصول، ۹۵۰ گرم بسته‌بندی بشود تا بتوان با وعده تخفیف، به سود رسید. عده‌ای تصور می‌کنند که راز تخفیف همین است و آن را کشف کرده‌اند؛ حال آنکه برای درک حقیقت قیمت و تخفیف در فروشگاه‌های زنجیره‌ای باید ساختار فعالیت این فروشگاه‌ها را بشناسند.

یکی از گلایه‌ها درباره گرانفروشی کالا نسبت به قیمت درج‌شده روی آن است؛ آیا توضیحی در این باره وجود دارد؟

بله؛ می‌دانید که در کشور ما نرخ تورم بعضی از گروه‌های کالایی به ۶۰‌ درصد هم می‌رسد. بعد از ایجاد موج تورمی جدید، تولیدکننده مجبور می‌شود از سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان مجوز بگیرد و قیمت کالای خود را از مثلا ۸‌ هزار تومان به ۱۲ یا ۱۴‌هزار تومان افزایش دهد. تداوم تورم ممکن است باعث شود که این اتفاق طی مدت کوتاهی چندبار تکرار شود. در این شرایط طبیعی است که در قفسه فروشگاه‌ها ممکن است این محصول با چندین قیمت مختلف مشاهده شود. د‌رنظر نگرفتن این موضوع ساده باعث می‌شود که برخی از رسانه‌ها آن را به گرانفروشی تفسیر کنند. بیشترین انتقاد از فروشگاه‌های زنجیره‌ای آن است که قیمت‌ها تفاوت دارند. بله قیمت‌ها ممکن است با یکدیگر همخوانی نداشته باشند اما این اقتضا و نتیجه اقتصاد تورمی است.

البته توجه به این موضوع نیز خالی از لطف نیست که با وجود نزدیک به ۲۵۰۰ فروشگاه‌ زنجیره‌ای، اگر در هر فروشگاه حداقل ۲هزار کالا باشد فقط در تهران ۵‌ میلیون شلف لیبل وجود خواهد داشت. اگر در این عدد بزرگ هزار و حتی ۵‌ هزار خطا وجود داشته باشد، درصد خطا فقط یک‌هزارم درصد خواهد بود. متاسفانه برخی از رسانه‌ها همان درصد بسیار ناچیز را به‌صورت گسترده پوشش می‌دهد.

درباره اتهام احتکار و گرانفروشی کالا در فروشگاه‌های زنجیره‌ای چه پاسخی دارید؟

اتهام زدن در این زمینه بسیار راحت است اما مسئله این است که فروشگاه‌های زنجیره‌ای امکان رصد دقیق و شفاف از سوی نهادهای نظارتی را دارند و هنوز حتی یک مورد از اتهامات درباره فروشگاه‌های زنجیره‌ای اثبات نشده است. درحال‌حاضر یک حلبی روغن که بهای روی کالای آن ۵۰ هزار تومان است، در بازار ممکن است به قیمت ۷۰ هزار تومان فروخته شود؛ اما فروشگاه زنجیره‌ای مکلف است آن را با همان قیمت مصوب بفروشد.

درضمن اگر یک بررسی مقایسه‌ای درباره عرضه کالاهای تنظیم بازار در این دوره با دوره‌های پیش از وجود فروشگاه‌های زنجیره‌ای انجام شود، مشخص می‌شود که در آن دوره چه بخشی این کالاها انبار می‌شد و بعد‌ با قیمت بالاتر به فروش می‌رسید. در فروشگاه‌های زنجیره‌ای تمام زنجیره خدمت، قابل ‌رصد است و تمام اطلاعات ثبت می‌شود؛ از سوی دیگر از آنجا که در این فروشگاه‌ها، کالا معمولا با کارت بانکی خریداری می‌شود، خریدار آن مشخص و قابل پیگیری است درحالی‌که در دیگر روش‌های توزیع کالاها و به‌ویژه کالاهای اساسی این شفافیت و نظارت وجود ندارد. همین شفافیت و سهولت نظارت، دولت را متقاعد کرده که توزیع کالاهای حمایتی را در زمان بحران به فروشگاه‌های زنجیره‌ای بسپارد.

فروشگاه‌های زنجیره‌ای‌ در دو سال‌ اخیر به کمک دولت آمده‌ و اجازه نداده‌اند که احساس کمبود کالا به مردم دست دهد. به‌عنوان مثال، در زمان شیوع ویروس کرونا، در بسیاری از کشورها شاهد هجوم مردم و خالی شدن قفسه‌ها بودیم؛ اما نمونه این قبیل تصاویر را در ایران ندیدیم. در ایران تعدادی از فروشگاه‌های زنجیره‌ای ظرفیت عملیاتی خود را تا ۸۰‌ درصد بالا بردند و بعضا فعالیت خود را شبانه‌روزی کردند تا روند رساندن کالا به مردم متوقف نشود. در شوک‌های تحریمی هم اجازه داده نشد که بازار با کمبود مواجه شود.

درباره اتهام تبانی فروشگاه‌های زنجیره‌ای با تولیدکنندگان چه نظری دارید؟‌

این اتهام در‌حقیقت به تولیدکننده وارد می‌شود نه به فروشگاه‌های زنجیره‌ای؛ نخستین نکته‌ای که در این زمینه مطرح می‌شود این است که چه دلیلی وجود دارد یک تولیدکننده که زندگی‌اش را برای شناخته شدن برند خود گذاشته، چنین تخلفی انجام دهد. این موضوع نه‌تنها اتهام به تولیدکننده‌ای است که در چنین شرایط دشواری در‌حال تولید است بلکه با عقل سلیم هم نمی‌خواند.

نکته دوم اینکه به ‌فرض محال، اگر مثلا تولیدکننده متخلفی وزن یک محصول را یک کیلوگرم قید می‌کند اما داخل قوطی ۹۰۰ گرم می‌ریزد چه ارتباطی با فروشگاه‌های زنجیره‌ای می‌تواند داشته باشد. اصلا تولیدکننده‌ای که چنین امکانی دارد چرا فقط درباره کالاهایی که در اختیار فروشگاه زنجیره‌ای می‌گذارد این کار را انجام دهد و اگر می‌تواند تخلف کند چه نیازی به تبانی دارد؟ او می‌تواند برای همه زنجیره توزیع چنین تخلفی مرتکب شود و ‌‌در سایر بخش‌های این زنجیره هم نظارت به ‌اندازه فروشگاه زنجیره‌ای وجود ندارد و‌ تخلف ساده‌تر است.

اگر تولیدکننده متخلف باشد این تخلف در کل زنجیره صورت می‌گیرد‌ نه اینکه در کالاهای ویژه سوپرمارکت قانون را رعایت کند و در آن بخشی که برای فروشگاه‌های زنجیره‌ای تولید می‌کند تخلف ‌کند. فراموش نکنیم که تنها ۱۵‌درصد از بازار، سهم فروشگاه‌های زنجیره‌ای است. پس تولیدکننده به دلیل ۱۵درصد از بازار تخلف نمی‌کند. بدیهی است اگر تخلفی صورت گیرد آن ۸۵ درصد دیگر، فضای مناسب‌تری برای تخلف دارند.

نکته سوم اینکه فروشگاه زنجیره‌ای چه نیازی به این تخلف دارد؟‌ سیستمی که اقتصاد و نظامش به گونه‌ای شکل گرفته که کالا را از تولیدکننده بگیرد، روی آن تخفیف دهد، هزینه‌هایش را کامل کند و سودش را هم ببرد، چه لزومی دارد تخلف کند؟‌

پس به نظر شما هدف از وارد کردن چنین هجمه‌هایی بر فروشگاه‌های زنجیره‌ای چیست؟

درواقع این مورد به همان طرز نگاه و تفکر اشتباه که در ابتدا ذکر شد باز‌می‌گردد؛ یعنی اگر فروشگاه‌های زنجیره‌ای می‌توانند تخفیف دهند پس حتما تخلف می‌کنند؛ این یک پیش‌فرض اشتباه است چرا‌که باوجود این همه هیاهو تا به ‌حال حتی یک مورد از این ادعاهای تبانی به اثبات نرسیده است.

ضمن اینکه بررسی این موضوع نیاز به جنجال‌سازی رسانه‌ای ‌هم ندارد. نهادهای ذی‌ربط می‌توانند با توزین هر یک از محصولات عرضه‌شده، این موضوع را اثبات کنند و نیازی هم به وارد کردن اتهام نیست. البته برداشت ما این نیست که این اتهامات از روی خصومت یا دشمنی است بلکه باور داریم که قصد آنها خیر بوده و حس می‌کنند واقعا در این حوزه کلاهبرداری‌ اتفاق می‌افتد، بنابراین وظیفه خود می‌دانند که این کلاهبرداری را افشا و درباره آن اطلاع‌رسانی کنند. در‌عین‌حال معتقدیم اگر تخلفی باشد نهادهای نظارتی می‌توانند در یک فضای آرام و عاری از جنجال‌های رسانه‌ای، آن را پیگیری و پرونده‌ها را اعلام کنند.

آیا اتهامات مطرح‌شده این روزها به فروشگاه‌های زنجیره‌ای، تاثیری بر میزان فروش و استقبال مردم از آنها داشته است؟

طبیعی است که این نگاه منفی، روی آمار فروش تاثیر گذاشته است. اما ‌همچنان اعتقاد داریم که فروشگاه‌های زنجیره‌ای در تمام طول زنجیره تولید تا مصرف دارای عملکرد شفاف و قابل‌ رصد هستند که دست نهادهای نظارتی را در این زمینه باز‌می‌گذارد و می‌توانند به‌راحتی در راستای احقاق حقوق مصرف‌کنندگان به بررسی موارد بپردازند.
همچنین اعتقاد ما بر این است که مصرف‌کنندگان با مراجعه به فروشگاه‌های زنجیره‌ای همچنان حس اعتماد از یک خرید مطمئن را تجربه می‌کنند و با ما همراه خواهند بود.


چاپ