به بهانه یک‌سالگی توافق تجاری ایران و اوراسیا بررسی شد

توسعه تجارت با چاشنی مشکلات

در حالی که همین چند هفته پیش و اوایل آبان، توافقنامه ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا یک‌سالگی خود را پشت سر گذاشت، به‌نظر می‌رسد باتوجه به شرایط مختلف در سالی که گذشت، برآوردهای انجام شده درباره آن، به رکوردهای موردنظر در صادرات و ارزآوری نرسیده است.

البته بخش قابل‌توجهی از این وضعیت تحت تاثیر محدودیت‌های مبادلات تجاری به‌دلیل همه‌گیری ویروس کرونا در ماه‌های گذشته بوده است. البته مشکلاتی نیز به‌دلیل تحریم‌های اقتصادی علیه ایران، در این زمینه وجود داشته است. اما بدون در نظر گرفتن این موضوع، آیا سایر شرایط برای موفقیت‌آمیز بودن این توافقنامه مهیا بوده است؟ به‌راستی برای اینکه کشور ما در حوزه صادرات و تجارت بین‌الملل بتواند بیشترین بهره را از چنین توافقنامه‌ای ببرد، نیاز به چه بسترسازی‌هایی وجود دارد؟ گزارش تجارت کلان این شماره روزنامه صمت، نگاهی به روند مبادلات تجاری ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا و چشم‌اندازهای آینده این توافقنامه دارد. با ما همراه باشید:


تجارت آزاد اوراسیا و ایران نزدیک است

رئیس‌جمهوری روسیه در نشست شورای‌عالی اقتصادی اوراسیا از تصمیم‌گیری برای آغاز نخستین مرحله از گفت‌وگوها درباره توافقنامه تجارت آزاد با ایران خبر داد. ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه در سخنرانی خود در نشست شورای‌عالی اقتصادی اوراسیا که به‌صورت ویدئو کنفرانس برگزار شد، گفت: پیش‌تر تصمیم گرفته شد یک منطقه آزاد تجاری میان اعضای این سازمان در یک طرف و جمهوری اسلامی ایران در طرف دیگر ایجاد شود.

 بنا بر گزارش ایسنا به نقل از وب‌سایت رسمی ریاست‌جمهوری روسیه، وی در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: شورای‌عالی اقتصادی اوراسیا در حال اجرای یک توافقنامه همکاری با قدرت‌های بزرگ اقتصادی همچون چین و هند است. پوتین در این باره خاطرنشان کرد: نخستین دور از گفت‌وگوها در زمینه توافقنامه تجارت آزاد با هند در آینده نزدیک انجام خواهد شد. ما در این نشست درباره آغاز گفت‌وگوهای مشابه با ایران نیز تصمیم‌گیری می‌کنیم.


موانع کرونا در مسیر تجارت ترجیحی

دکتر ولی کالجی، پژوهشگر ارشد مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری در گفت‌وگو با صمت اظهار کرد: قرارداد تجارت ترجیحی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا پس از تصویب لایحه آن در خرداد سال گذشته در مجلس شورای اسلامی، ۵ آبان ۱۳۹۸ به‌طور رسمی آغاز به کار کرد و درحال‌حاضر حدود یک سال از انعقاد آن می‌گذرد. این توافقنامه ۳ ساله و به‌صورت موقت است و در صورتی که ایران و اتحادیه اوراسیا بتوانند به‌طور متقابل به تعهدات خود عمل کنند، بعد از ۳ سال تبدیل به تجارت آزاد می‌شود. وی در این باره افزود: براساس توافقنامه بین ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، حدود ۵۰۰ قلم کالا ازسوی اتحادیه و ۳۰۰ تا ۳۵۰ قلم کالا ازسوی ایران مشخص شده تا تعرفه ترجیحی مبادلات آنها کاهش یابد و به سمت صفر میل کند؛ یعنی در مجموع بیش از ۸۰۰ قلم کالا در تعرفه تجارت ترجیحی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا تعریف شده و مورد توافق قرار گرفته است.

ایران عضو نیست

کالجی عنوان کرد: نکته‌ای که درباره این توافقنامه قابل‌ذکر است، این است که اعضای این اتحادیه کشورهای روسیه، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان هستند. درحال‌حاضر مولداوی عضو ناظر است و به‌زودی ازبکستان نیز به‌عنوان عضو ناظر به این مجموعه اضافه می‌شود؛ یعنی ایران و چند کشور دیگر عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا محسوب نمی‌شوند و تنها یک قرارداد تجارت ترجیحی با این اتحادیه منعقد کرده‌اند.

مانعی به نام کرونا

پژوهشگر ارشد مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری یادآور شد: این توافقنامه در چند ماه ابتدایی انعقاد به‌خوبی پیش رفت و در این مدت جهش قابل‌توجهی در صادرات محصولات کشاورزی، لبنی و باغی داشتیم و این اقلام جزو مزیت‌های صادراتی ما به کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا محسوب می‌شد. با این حال متاسفانه از بهمن و اسفند سال گذشته، شروع همه‌گیری ویروس کرونا در دنیا، انسداد مرزها، قرنطینه‌ها و کند شدن روند مبادلات بین کشورها باعث شد روابط تجاری بین کشور ما و اتحادیه اوراسیا با سرعت مطلوبی دنبال نشود. البته در ماه‌های اخیر با کنار آمدن کشورها با حضور این ویروس و بازگشایی مجدد مرزها، آرام آرام این مبادلات به مسیر عادی و پرشتاب خود بازمی‌گردند.

مزیت‌های اوراسیا برای ایران

کالجی در ادامه درباره مزایای مبادلات تجاری ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا به خبرنگار صمت گفت: ارتباط با اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای کشور ما مزیت بسیار مطلوبی تلقی می‌شود؛ به‌‌ویژه در شرایطی که اقتصاد ایران تحت فشار بسیار شدید تحریم قرار دارد، این توافقنامه می‌تواند فضایی باشد که از طریق آن بخشی از نیازهای ارزی و اقتصادی کشور تامین می‌شود. وی در عین حال در این باره افزود: البته ما باید این واقعیت را بپذیریم که بازار اوراسیا چه از نظر حجم و گستردگی و چه از نظر ارزآوری جوابگوی همه نیازهای کشور نخواهد بود و نباید در این زمینه مبالغه کرد اما در حد خود توانایی رفع بخشی از مشکلات کشور را دارد و در شرایط فعلی اقتصادی، می‌تواند تحرکی را در نظام تجاری ایجاد کند. ما در صادرات اقلامی مانند خرما، کشمش، گل و انواع محصولات کشاورزی و باغی مثل هندوانه، کیوی، پرتقال و گیلاس به کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا مزیت داریم.

نیاز به ناوگان مجهز حمل‌ونقل

کالجی در بخش دیگری از صحبت‌های خود در باره لزوم حمایت نهادهای بالادست از تداوم این مبادلات تجاری تاکید کرد: باوجود تمام مزایایی که حضور در بازار صادراتی اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای ما دارد، باید توجه داشت که این مزیت و پشتوانه بدون حمایت ممکن است از بین برود و بازارهای صادراتی ما ناپایدار شوند و تجارت ترجیحی به تجارت آزاد تبدیل نشود. چند نکته قابل ذکر درباره تقویت تجارت کشور ما با اتحادیه اقتصادی اورسیا وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد. وی به‌عنوان نخستین نکته در این زمینه گفت: ما باید بتوانیم کانتینرهای یخچال‌دار صادراتی خود را در حمل‌ونقل دریایی و جاده‌ای تقویت کنیم، زیرا بخش زیادی از محصولات صادراتی ما به این کشورها شامل محصولات کشاورزی است که بدون استفاده از ناوگان حمل‌ونقل مناسب و کانتینرهای یخچال‌دار از بین می‌رود و امکان صادرات نخواهد داشت. درحال‌حاضر صادرکنندگان ما در این بخش با مشکلات فراوانی روبه‌رو هستند و باید یک راهکار اساسی برای این موضوع در نظر گرفته شود.

سنگ‌اندازی دستورالعمل‌های خلق‌الساعه

پژوهشگر ارشد مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری دستورالعمل‌های خلق‌الساعه را مشکل دیگر در مسیر توسعه روابط تجاری با اتحادیه اقتصادی اوراسیا دانست و یادآور شد: نکته دیگری که در صادرات کشور ما به اتحادیه اقتصادی اوراسیا موثر است موضوع دستورالعمل‌های خلق‌الساعه و ناگهانی در ممنوعیت‌های مقطعی صادرات است؛ یعنی هر زمان که محصولی در داخل ایران کمیاب می‌شود، نخستین گزینه‌ای که برای رفع آن در نظر گرفته می‌شود، اعمال ممنوعیت بر صادرات آن کالاست، در حالی که باید تدبیری اندیشیده شود تا محدودیت‌ها حداقل شامل این اتحادیه نشود. وی در این باره افزود: در این شرایط کانتینرهای ما پشت مرز می‌مانند و مشمول پرداخت خسارت می‌شوند. به‌علاوه این کار به‌شدت به اعتماد طرف تجاری ما لطمه وارد می‌کند و قراردادهای بلندمدت ما را که از ملزومات ایجاد یک رابطه تجاری مطلوب است، فاقد ضمانت اجرایی جلوه می‌دهد. به این ترتیب ما به‌تدریج بازار این کشورها را از دست می‌دهیم.

ضرورتی به‌نام بارانداز خشک

کالجی در بخش دیگری از صحبت‌های خود بیان کرد: نکته دیگر در این زمینه توجه به ساخت سردخانه و بارانداز خشک در کشورهای عضو این اتحادیه به‌‌ویژه روسیه که ۷۰ تا ۸۰ درصد مبادلات با این اتحادیه را به‌خود اختصاص می‌دهد، است. دولت باید برای این کار سرمایه‌گذاری و انبارها و سردخانه‌های بزرگ به‌نام دولت ایران خریداری کند تا شرکت‌های ایرانی بتوانند در درجه اول محصولات خود را در این مکان‌ها دپو کنند و در مرحله بعد با اختیار خود به توزیع کالاهای‌شان بپردازند. وی گفت: صادر کردن مستقیم به فروشگاه‌های آن سوی مرز به‌دلیل اینکه توزیع را در اختیار طرف مقابل قرار می‌دهد، مزیتی برای ما ندارد. اگر توزیع در آن سوی مرز در اختیار صادرکننده ایرانی باشد، او می‌تواند محصول خود را باتوجه به نوسانات بازار به بهترین قیمت عرضه کند و در صورت بروز مشکلات نیز متحمل هزینه‌های بازگشت کالا به کشور یا فساد کالا نشود.

ساختارهای بانکی و تهاتر

کالجی درباره راهکارهای موجود برای تبادلات مالی در مبادلات تجاری با کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا عنوان کرد: یکی دیگر از موضوعاتی که در زمینه مبادلات تجاری کشور ما با کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا مطرح است، موضوع مشکلات نقل‌وانتقال پول است. وی در پایان گفت: درحال‌حاضر مکانیسم‌هایی خارج از سیستم سوئیفت در حال تعریف است تا این نقل‌وانتقالات پولی از این طریق انجام شود. در عین حال بخش عمده‌ای از این مبادلات می‌تواند از طریق واردات در مقابل صادرات و تهاتر انجام شود.


باید بهتر باشیم


هادی تیزهوش تابان، رئیس اتاق بازرگانی مشترک ایران و روسیه نیز در این باره در گفت‌وگو با صمت عنوان کرد: ارتباط کشور ما با اتحادیه اقتصادی اوراسیا در قالب توافقنامه از آبان سال گذشته کلید خورد.
 البته پیش از آن و در ابتدا ما به‌عنوان کشور مهمان وارد این اتحادیه شدیم و در ادامه پیوستن ما به این اتحادیه در آبان سال گذشته قطعی شد و درحال‌حاضر نیز تبادلات تجاری مطلوبی از مسیرهای زمینی، ریلی و دریایی با این اتحادیه داریم که می‌تواند در صورت تداوم نقش قابل‌توجهی در بهبود تجارت و توسعه اقتصادی ما داشته باشد. تیزهوش تابان با اشاره به این نکته که کشورهای زیادی نیز تمایل به عضویت در این اتحادیه دارند اما به‌دلیل نداشتن شرایط لازم، هنوز پذیرفته نشده‌اند، خاطرنشان کرد: کشور ما به‌دلیل موقعیت مناسب جغرافیایی، ظرفیت‌های فراوان تولید و توانایی تامین کالاهای موردنیاز کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا مورد توجه اعضای این اتحادیه است و در مقابل مبادلات تجاری با این کشورها مزایای فراوانی برای ما نیز دارد.


وی در ادامه تبادلات تجاری با تعرفه‌های بسیار پایین را از مهم‌ترین دستاوردهای ورود به این اتحادیه دانست و عنوان کرد: این موضوع فرصت‌های فراوانی را برای بازرگانان ایرانی و کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا ایجاد کرده و باعث افزایش میزان صادرات ما به این کشورها و در عین حال تامین برخی از نیازهای وارداتی کشور از طریق کشورهای عضو این اتحادیه شده، در حالی ‌که پیش از ورود ما به این اتحادیه، امکان چنین مبادلاتی در این سطح وجود نداشت. رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و روسیه درباره نوع مبادلات ایران با کشورهای عضو این اتحادیه خاطرنشان کرد: ارتباط تجاری ما با کشورهای دیگر مستلزم پرداخت تعرفه‌های بالایی است، اما درحال‌حاضر روابط تجاری ما با ۵ کشور عضو اتحادیه اوراسیا یعنی روسیه، بلاروس، قرقیزستان، قزاقستان و ارمنستان بسیار تسهیل شده است.

 تیزهوش تابان درباره مهم‌ترین طرف‌های تجاری ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز گفت: در بین کشورهای عضو اوراسیا، روسیه بیشترین ظرفیت را برای صادرات محصولات ایرانی دارد؛ از این‌رو پیش‌بینی می‌کنم کالاهایی که به‌واسطه پیمان اوراسیا صادرات آنها رشد قابل‌توجهی پیدا کند، مرکبات، خشکبار، صنایع سبک و صنایع دستی باشد که البته این موضوع بستگی زیادی به شرایط همه‌گیری ویروس کرونا در دنیا دارد. وی با ذکر این نکته که در این نوع مبادلات هر کشوری که بتواند صادرات بیشتری داشته باشد، سود بیشتری خواهد برد، تصریح کرد: ما سعی داریم برای رونق بیشتر اقتصاد، صادرات خود را به روسیه که باتوجه به شرایط آب و هوایی و اقلیمی، نیاز مبرمی به محصولات کشاورزی ما دارد، افزایش دهیم.

رئیس اتاق بازرگانی ایران و روسیه مواردی را نیز برای مبادلات تجاری موفق در این توافقنامه یا توافقنامه‌های تجاری مشابه ضروری دانست و افزود: برای ایجاد یک ارتباط تجاری موفق لازم است بازرگانان ما آشنایی کامل با قوانین کشور مقصد داشته باشند و شفاف عمل کنند. وی در پایان با تاکید بر لزوم آماده کردن زیرساخت‌ها و بسترسازی‌های مناسب برای گسترش مبادلات تجاری گفت: درحال‌حاضر کشور ما در بحث صادرات به‌ویژه صادرات محصولاتی مثل صیفی‌جات، با ضایعات زیادی مواجه است که باید به‌تدریج این مشکل را برطرف کنیم و ضمن ایجاد امکان فرآوری برای این محصولات، کیفیت بهتری را نیز ارائه دهیم.


فرصت‌ سوزی نکنیم


اینکه ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا وارد بحث تجارت آزاد بشوند یا نه را زمان مشخص می‌کند اما درحال‌حاضر مهم این است که هنوز حدود ۲ سال از توافقنامه فعلی ایران با این اتحادیه مانده است. نکته قابل توجه در این مدت این است که ما همچنان دچار تحریم و محدودیت‌های شدید تجاری هستیم و هنوز هم مشخص نیست که آینده اقتصاد و تجارت ما با دولت آقای بایدن، بازگشت به برجام و خروج از لیست سیاه FATF به کجا خواهد کشید. پس شاید بهتر باشد که در این فرصت دوساله حداکثر استفاده را از وجود چنین توافقنامه‌ای بکنیم و به‌جای فرصت‌سوزی به بهره‌برداری حداکثری از آن بیندیشیم که قاعدتا این سیلی نقد بهتر از آن حلوای نسیه است.


چاپ