تنظیم بازارکالا در ایران با توسعه الگوی فرانشیز

تنظیم بازار به برقراری تعادل میان متغیرهای بازار (مقدار و قیمت) در راستای حمایت از عوامل بازار (تولیدکننده و مصرف‌کننده) گفته می‌شود و هرگونه سیاستی که دو مولفه یاد شده را تحت تاثیر قرار دهد، سیاست تنظیم بازاری محسوب می‌شود. مباحث تنظیم بازاری در قالب سه مولفه تامین کالا، قیمت‌گذاری و نظارت بر بازار قابل دسته‌بندی است.

استفاده از فرانشیز به‌دلیل حاکمیت مدیریت یکپارچه، پیاده‌سازی استانداردهای فنی و مدیریتی واحد و مهم‌تر از این موارد، امکان رصد و پایش دائمی فرآیندهای لازم برای انجام امور تجاری، می‌تواند به‌عنوان یکی از موثرترین شیوه‌های ارتقای برنامه تنظیم بازار در نظر گرفته شود. به‌طور معمول زمان تدوین قانون فرانشیز به شرایط بازار کالا توجه می‌شود. این امر به‌شکل گنجاندن مقرره‌های لازم در متن قرارداد (در هنگام ثبت فرانشیز توسط مراجع مربوط) کنترل شده و اگر بندهای مربوط به شرایط بازار در قرارداد دیده نشود، ثبت فرانشیز به‌عنوان الزام اولیه آغاز فعالیت، میسر نخواهد بود. نوشتار حاضر به‌دنبال پاسخگویی به این پرسش است که آیا توسعه فرانشیز می‌تواند به تنظیم بازار کالا در ایران کمک کند یا خیر؟ در این ارتباط نمونه قرارداد تیپ فروشگاه سون‌ایلون مورد مطالعه قرار می‌گیرد؛ فروشگاه معروف جهان که با مدل خرید آسان (دسترسی محلی) در ۲۴ کشور با بیش از ۶۸۲۳۶ شعبه فعالیت می‌کند. سون‌ایلون، در ردیف پنجم در فهرست ۱۰۰ فرانشیز دهنده برتر سال ۲۰۱۸ قرار دارد. در ادامه مولفه‌های تنظیم بازار که در قرارداد سون‌ایلون به‌صراحت به آنها پرداخته شده است به تفکیک آورده می‌شوند:
تامین‌کالا: در فروشگاه‌های سون‌ایلون فقط بخشی از کالاها از طریق قرارداد سون‌ایلون با تامین‌کنندگان محلی و غیرمحلی (بنا به‌ضرورت) تامین می‌شود. مابقی کالاها، که سهم آنها به‌دلیل اتخاذ راهبرد کاهش هزینه مبادله قابل توجه است، از طریق ارزیابی سخت‌گیرانه تامین‌کنندگان صورت می‌گیرد. تامین‌کنندگان ارزیابی شده به‌شرط انطباق با استانداردهای سون‌ایلون به‌عنوان تامین‌کننده مورد قبول شناخته می‌شوند و به گیرندگان فرانشیز معرفی می‌شوند.
قیمت: شرکت سون‌ایلون سطح نرخ کالاها را به فرانشیزگیرنده پیشنهاد می‌کند؛ اما هیچ نوع اجباری برای رعایت آن ایجاد نمی‌کند. دلیل درنظر نگرفتن اجبار آن است که اگر گیرنده فرانشیز بتواند نرخ برخی اقلام را در فروشگاه با مدیریت پایین‌تر از سطح بازار عرضه کند، رقابت قیمتی در بین اعضای شبکه با محدودیت مواجه نشود (قیمت‌های سون‌ایلون پیشنهادی است نه اجباری)
نظارت: نظارت سون‌ایلون بر اعضای تحت پوشش به‌صورت زیر انجام می‌شود:
الف) فرانشیزگیرنده موظف است تمامی فعالیت‌های خود را مطابق با استانداردهای طراحی شده و ابلاغ شده سون‌ایلون رعایت کند.
ب) فرانشیزگیرنده متعهد است، الزامات عمر کالا در قفسه را رعایت کرده و مواد غذایی تازه را فقط از طریق تامین‌کنندگان اصلی یا معرفی شده سون ایلون تامین کند.
ج) شرکت سون‌ایلون دارای مجوز دایم برای مراجعه به‌فروشگاه‌های تحت پوشش است که این امر به‌منظور بررسی انطباق فعالیت‌ها با قوانین و استانداردهای فروشگاهی صورت می‌گیرد. گیرنده فرانشیز موظف است با نمایندگان شرکت سون‌ایلون برای نظارت‌های مستمر، همکاری موثر داشته باشد. در ضمن، گیرنده فرانشیز از قبل به ناظرین سون ایلون اجازه می‌دهد تا با هر بار مراجعه بتوانند تعداد لازم از نمونه کالاهای عرضه شده در فروشگاه را (بدون پرداخت هزینه آن‌ها) به‌منظور بررسی‌های آزمایشگاهی از شعب فروشگاهی خارج کند. اگر گیرنده فرانشیز با استانداردهای سون‌ایلون مطابقت نداشته باشد، در مرحله نخست به وی هشدار داده می‌شود. اگر پس از هشدارهای اولیه و ثانویه، اصلاحات لازم توسط گیرنده فرانشیز اعمال نشود به وی اخطار سوم داده می‌شود. در این مرحله سون‌ایلون می‌تواند سه اقدام انجام دهد:
 ۱)‌ فرانشیز دهنده تمام یا بخشی از خدماتی را که در قرارداد متعهد به ارائه آنها است را قطع کند؛
 ۲) اجازه بازگشایی فروشگاه تا زمان حل مشکل و منطبق نبودن‌ها، وجود ندارد؛
 ۳) موضوع لغو قرارداد می‌تواند مطرح شود. فرانشیزگیرنده ملزم به پرداخت هزینه‌های منطبق نبود با فرانشیز در همه مراحل است.
در ادامه نیز پیشنهادهایی ارائه می‌شود:
پکپارچگی در سیستم تامین کالا: در این‌باره می‌توان گفت فرانشیز دهنده باید بخش قابل توجهی از کالاهای مورد نیاز اعضای تحت پوشش را از طریق انعقاد قرارداد با تامین‌کنندگان معتبر حمل کند. تا هم ناهماهنگی در تامین و عرضه کالا در شبکه‌ها به‌حداقل ممکن کاهش یابد و هم دغدغه دولت در مورد تضییع حقوق مصرف‌کننده که از به واسطه عرضه کالاهای فاقد کیفیت لازم صورت می‌گیرد، کاهش یابد.
ایجاد سازکار لازم برای یکپارچه‌سازی سطح قیمت‌ها: مقررات فرانشیز باید بتواند با ترویج الگویی که در آن سازکارهای لازم برای یکپارچه‌سازی نرخ کالاها طراحی شده‌اند به رفع تشتت قیمت‌ها در بازار کمک کند.
نظارت و کنترل مستمر: در این زمینه از یک طرف گیرنده فرانشیز باید ملزم به رعایت تعهدات خود در رابطه با استانداردها بشود. از طرف دیگر، نظارت دایمی صاحب برند (با تدوین استانداردهای لازم و نظارت بر حسن اجرای آن‌ها) مد نظر قرار گیرد.
زهرا آقاجانی ـ عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی


چاپ