راهکاری برای ساماندهی توزیع کالاها

 حدود چهار دهه است که هاب‌های لجستیکی (مراکز لجستیکی) به عنوان زیرساخت‌های کلیدی شبکه‌های لجستیک به منظور افزایش کارآیی شبکه‌ها، بهره‌گیری از صرفه‌های ناشی از مقیاس نهفته در ادغام و تفکیک جریان‌های کالایی و ارائه خدمات پایه و خدمات ارزش افزوده لجستیکی به صورت یکپارچه، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

گستره ارائه خدمات این زیرساخت‌ها طیف متنوعی از سطوح جغرافیایی اعم از بین‌المللی، ملی، منطقه‌ای و محلی را در برمی‌گیرد. مراکز توزیع شهری که معمولا در حاشیه شهرها مستقرند، یکی از انواع هاب‌های لجستیکی محسوب می‌شوند که بر ارائه خدمات دریافت و ارسال، ذخیره‌سازی، تفکیک و ادغام و ارائه انواع خدمات ارزش افزوده لجستیکی برای کالاهای ورودی و خروجی مرتبط با مناطق شهری تمرکز دارند. فعالیت چنین مراکزی علاوه بر افزایش کارایی شبکه توزیع کالا به‌واسطه بهره‌گیری از صرفه‌های ناشی از مقیاس و تجمیع بهینه جریان‌های کالایی، منافع مهمی مانند کاهش ترافیک و آلودگی هوای شهرها به واسطه ساماندهی و کاهش میزان تردد وسایل نقلیه باری در شهرها را
دربر دارد. بررسی‌ها حاکی از آن است که شبکه توزیع بیشتر کالاها در شهرهای کشور، هم به لحاظ کارایی شبکه و هم به لحاظ اثرات فعالیت‌های لجستیکی بر جامعه شهری واجد مشکلات و مسائلی است. به عنوان نمونه، توزیع کالاهای مصرفی پرگردش اغلب توسط شرکت‌های پخش وابسته به تولیدکنندگان صورت می‌گیرد که این امر موجب مراجعات متعدد وسایل نقلیه برای تحویل کالای شرکت‌های مختلف به فروشگاه‌ها و ایجاد مشکلات ترافیکی و آلودگی هوا می‌شود. درباره دیگر کالاهایی که شبکه توزیع آنها اغلب سنتی بوده و از انسجام برخوردار نیست، ذخیره‌سازی کالا در نقاط متعدد و پراکنده (و حتی گاه غیراستاندارد در سطح شهرها)، به‌ویژه در شهرهای بزرگ امری شایع است که ناکارآیی‌ها و آسیب‌های خاص خود را به دنبال دارد. توجه به تجربیات جهانی موجود در زمینه ایجاد مراکز توزیع شهری در حاشیه شهرها و منافع اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی ناشی از آن، ایجاد چنین مراکزی در کشور می‌تواند به عنوان راهکاری برای ساماندهی توزیع کالا در شهرهای کشور و به‌طور کلی نظام لجستیک در آنها مورد توجه قرار گیرد.
• مهمترین دریافت‌کنندگان خدمات از این مراکز، شرکت‌ها و کسب‌وکارهای کوچک و متوسط خواهند بود که بیشتر فاقد امکانات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری لجستیکی کارآمد هستند. همچنین شرکت‌های بزرگ نیز می‌توانند در صورت نیاز به افزایش کارایی شبکه لجستیک خود از این مراکز استفاده کنند. اگر چه شرکت‌های بزرگ فعال در حوزه‌هایی چون کالاهای مصرفی پرگردش، لوازم خانگی و ...، بیشتر از شبکه لجستیک اختصاصی برخوردار بوده و تنها در صورتی اقدام به بکارگیری این مراکز خواهند کرد که جذابیت اقتصادی لازم برای آنها برخوردار باشد.
• در صورت شکل‌گیری شرکت‌های لجستیکی طرف سوم و بالاتر، این شرکت‌ها می‌توانند از طریق استقرار امکانات خود در مراکز توزیع شهری، ارائه خدمات توزیع کالا در شهرها را به صورت یکپارچه و مدیریت شده و در قالب قراردادهای برون‌سپاری لجستیکی برای کسب‌وکارهای متقاضی ‌بر عهده بگیرند. اما با توجه به شکل‌ نگرفتن این شرکت‌ها در کشور، شرکت‌های پخش یا دیگر شرکت‌های حمل‌ونقل بار درون‌شهری می‌توانند از طریق این مراکز به ارائه خدمات توزیع کالا بپردازند. در این صورت، ارائه خدمات توسط شرکت‌های پخش وابسته، محدود به مجموعه اصلی این شرکت‌ها نبوده و به دیگر کسب‌وکارهای نیازمند نیز اختصاص خواهد یافت.
• مراکز توزیع شهری می‌توانند برای توزیع انواع کالاها اعم از کالاهای مصرفی پرگردش نظیر مواد غذایی و آشامیدنی، کالاهای مصرفی کسب‌وکارهای شهری و... مورد استفاده قرار گیرند. این مراکز می‌توانند به صورت تخصصی در توزیع مواد و مصالح ساختمانی نیز فعالیت کنند.
• با توجه به تنوع کارکردهای مراکز توزیع شهری در تجربیات جهانی و با در نظر گرفتن ویژگی‌های خاص شبکه‌های توزیع کالا در شهرهای ایران، لازم است ابتدا مدل بومی‌سازی شده‌ای از این مراکز و در انطباق با نیازهای لجستیک شهری کشور طراحی شود. علاوه بر این، ضروری است پیش از اقدام به ایجاد چنین مراکزی در هر یک از شهرهای مد نظر، شبکه‌های توزیع انواع کالاها و نیازمندی‌های لجستیکی آنها به طور دقیق مطالعه شده و از توجیه‌پذیری ایجاد آنها در شهرهای مذکور اطمینان حاصل شود. در هر صورت، اجرای پروژه‌های پایلوت شهرهای منتخب کشور، پیش از آغاز بکار این مراکز در دیگر شهرها ضروری است.
•ایجاد و بهره‌برداری از این مراکز می‌تواند از طریق حمایت‌های دولت (به‌‌ویژه درسال‌هایابتدایی فعالیت) و درقالب مدل‌های مشارکت عمومی-خصوصی مد نظر قرار گیرد. در نهایت لازم است متولی مشخصی برای ایجاد این مراکز در شهرهای کشور تعیین شود.
• در تجربیات جهانی مراکز توزیع شهری بیشتر مربوط به شهرهای بزرگ و اصلی هستند، اما شهرهای کوچکتر نیز در صورت توجیه‌پذیری می‌توانند از چنین مراکزی در سطوح محدودتر بهره گیرند.
• در سند آمایش مراکز لجستیک کشور (وزارت راه و شهرسازی، ۱۳۹۸)، تعداد ۵۸ پهنه در سطح کشور برای ایجاد این مراکز پیش‌بینی شده است. در صورت ساخت مراکز لجستیک در حاشیه هر یک از شهرهای مشخص شده و مراکز توزیع شهری می‌توانند به عنوان بخشی از مراکز مذکور به فعالیت بپردازند یا در غیر اینصورت به عنوان نقاط ارتباط‌دهنده مراکز لجستیک با مناطق شهری عمل کنند.
الناز میاندوآبچی- عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی


چاپ