چرا نرخ سود مصوب بانک مرکزی نادیده گرفته می‌شود؟

رخنه در سقف نرخ سود

اگر نگاهی به کامنت‌های کاربران شبکه‌های اجتماعی در پیج بانک‌های خصوصی و دولتی بیندازیم با انبوهی از گله و شکایت نسبت به نحوه ارائه تسهیلات بانکی به افراد مواجه می‌شویم که عمدتا یا مربوط به تضامین سفت‌وسخت بانک‌ها مربوط می‌شوند یا سنگین بودن اقساطی که بانک‌ها حتی ثانیه‌ای را هم در حساب‌وکتاب‌های مربوط به تاخیر در پرداخت محاسبه می‌کنند.

اما اغلب شاکیان از عملکرد بانک‌ها در زمینه تسهیلات دست آخر به بالا بودن نرخ سود واقعی وام‌های بانکی ختم می‌شود، زیرا تقریبا همه اشخاص حقیقی که موفق به عبور از هفت‌خوان بانک‌ها برای پرداخت وام شده‌اند معتقدند نرخ سودی که از سوی بانک مرکزی اعلام می‌شود، هیچ‌گاه از سوی بانک‌ها رعایت نمی‌شود به‌نحوی‌که بانک‌ها فقط در ظاهر نرخ سود رسمی را اعلام می‌کنند اما با ترفندهای گوناگون کاری می‌کنند که نرخ سود تسهیلات تا جای ممکن به نرخ تورم نزدیک شود.

البته فعالان بانکی هم با تأکید بر لزوم دوام آوردن بانک‌ها در رقابت شدید برای جذب سپرده‌گذار، از نرخ سود سپرده به‌عنوان ابزاری برای تامین منابع مالی برای بانک نام می‌برند اما در مقابل جذب سپرده بانک‌ها مجبور به تخصیص تسهیلات به اقشار گوناگون هستند که در آن صورت هم موضوع نرخ سود تسهیلات مطرح می‌شود که اگر از نرخ تورم کمتر باشد به معنای ضررده بودن هرگونه تسهیلاتی است که بانک در اختیار مشتریان و متقاضیان قرار می‌دهد.

با توجه به مسئله رعایت نشدن سقف نرخ سود، کارشناسان پولی و بانکی معتقدند بانک مرکزی باید با استفاده از ابزارهای نظارتی که در اختیار دارد در راستای نظارت بر عملکرد بانک‌ها (خصوصی و دولتی) اقدام کند تا با شکستن سقف نرخ سود (تسهیلات و سپرده) رقابت را به سمتی نبرند که در نهایت مردم عادی بازنده بازی باشند. البته بسیاری هم بر لزوم استقلال بانک مرکزی تأکید داشته و این امر را به‌عنوان الزامی برای نظارت درست و دقیق بر عملکرد بانک‌ها می‌دانند که در صورت محقق نشدن نمی‌توان به تمکین بخش‌های خصوصی و دولتی به قوانین نظام بانکی کشور امیدوار بود.

اصلاح فوری نظام بانکی ضروری است

ابراهیم نکو، نماینده پیشین رباط‌کریم در مجلس شورای اسلامی با اشاره به اهمیت اصلاح نظام بانکی به صمت گفت: نظام بانکی در کشورمان با مشکلات و کاستی‌های زیادی همراه است که نیاز مبرم به اصلاح را به ما گوشزد می‌کند، زیرا در حال‌حاضر شاهد خودسری بانک‌ها هستیم.

وی در ادامه افزود: تا زمانی‌که اصلاحات نظام بانکی انجام نشود، هیچ‌یک از مشکلات این حوزه حل‌شدنی نخواهد بود، مسئله تعیین نرخ سود بانکی هم یکی از همین مشکلات است که باید به‌طور ریشه‌ای و زبربنایی موردتوجه قرار بگیرد.

نکو ضمن تأکید بر وجود مشکلات در نظام بانکی عنوان کرد: اصلاح نظام بانکی ما به یک کارشناسی عمیق نیاز دارد تا با کمک متخصصان، قانون محکمی تهیه‌شده و برای اجرا از سوی مجلس به تصویب برسد. البته طرحی در دوره‌های قبلی مجلس به تصویب رسیده بود و بهتر است این طرح در مجلس کنونی مورد بازبینی قرارگرفته و از متخصصان امر برای برطرف کردن کاستی‌های آن مشاوره گرفته شود.

عضو پیشین کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی در ادامه تأکید کرد: خوشبختانه مجلس کنونی اراده اجرای چنین طرحی را از خود نشان داده و همین موضوع می‌تواند جای امیدواری داشته باشد اما برای اجرای این برنامه در دولت کنونی وقت چندانی نمانده است و به احتمال زیاد، شاهد اجرای طرح اصلاح نظام بانکی در دولت بعدی خواهیم بود.وی ادامه داد: یکی از مسائلی که در اصلاح نظام بانکی باید موردتوجه قرار گیرد، سازکار تعیین نرخ سود بوده که درحال‌حاضر با تخلفاتی همراه است. بانک‌ها متاسفانه سقفی که بانک مرکزی اعلام می‌کند را رعایت نمی‌کنند و همین موضوع موجب ابراز نارضایتی شهروندان شده است.

این نماینده پیشین خاطرنشان کرد: البته یکی از مهم‌ترین بخش‌هایی که باید در زمینه اصلاح نظام بانکی موردتوجه قرار گیرد، مسئله استقلال نظام بانکی است، زیرا نمی‌توان بانک مرکزی داشت که تحت‌نظر دولت فعالیت کند و انتظار داشت این نهاد بتواند به‌طور مستقل وظایف خود را انجام دهد. به‌عنوان مثال، در زمینه استقراض دولت‌ها از بانک مرکزی هم این موضوع مطرح می‌شود که اگر استقلال بانک مرکزی رعایت شود، به‌طور قطع دولت‌ها نمی‌توانند این نهاد را مجبور به کاری کنند که در نهایت به تشدید نرخ تورم ختم می‌شود. نکو در پایان خاطرنشان کرد: در صورت مستقل شدن بانک مرکزی مجلس هم می‌تواند به‌طور مستقیم روسای کل بانک مرکزی را برای پاسخگویی این نهاد به نمایندگان به صحن مجلس فرابخواند، این در حالی است که تاکنون بانک مرکزی به‌عنوان زیرمجموعه وزارت اقتصاد و وزیر اقتصاد نیز پاسخگوی همه مسائل مربوط به‌نظام بانکی بوده است.

نه این است و نه آن!

محمد رجایی‌باغ‌سیایی، استاد اقتصاد و نماینده پیشین مجلس شورای اسلامی با اشاره به تفاوت‌های نظام بانکی بدون ربا و ربوی به صمت گفت: سازکار تعیین نرخ سود در کشور ما به‌طور طبیعی نباید با کشورهای غربی مقایسه شود، زیرا سیستم بانکی در کشورهای غربی ربوی است اما در کشور ما بانکداری بدون ربا باید اجرا شود و از همین‌رو نمی‌توان این مکانیسم‌ها را با یکدیگر مقایسه کرد.

نماینده پیشین گناباد در مجلس در ادامه افزود: نرخ سود در سیستم‌های بانکداری بدون ربا امکان تعیین شدن از قبل را ندارد، زیرا باید با توجه به شرایط اقتصادی کشور نرخ سود را مشخص کنند.

ارتباط مستقیم نرخ سود و رونق اقتصادی

رجایی‌باغ‌سیایی با توصیف رابطه بین نرخ سود و شرایط عمومی اقتصاد عنوان کرد: در صورتی که اقتصاد در شرایط رونق نسبی است، طبیعتا نرخ سود بانکی هم افزایش می‌یابد، چون میزان سود در اقتصاد رشد می‌کند و از همین‌رو بانک‌ها با هدف افزایش قدرت مانور برای رقابت، نرخ سود سپرده را نیز افزایش دهند. اما در شرایطی که اقتصاد در رکود به‌سر می‌برد طبیعی است که نرخ سود بانکی هم کاهش پیدا کند. نماینده پیشین گناباد در مجلس در ادامه گفت: با توجه به این گزاره باید نرخ سود بانکی با توجه به شرایط کلی اقتصاد کشور تعیین شوند اما متاسفانه بانک‌ها در کشور ما زیر بار این موضوع نمی‌روند و همواره به شکلی که خودشان تمایل دارند، نرخ سود تسهیلات و سپرده را مشخص می‌کنند.

نه ربوی، نه بدون ربا

عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی به صمت گفت: با توجه به عملکرد سیستم بانکداری در ایران اصلا نمی‌توان گفت از الگوی ربوی پیروی می‌کنیم یا اینکه بانکداری بدون ربا را به‌عنوان الگوی اجرایی پذیرفته‌ایم؟ درواقع نه می‌توان گفت که بانکداری ربوی داریم و نه بدون ربا. وی ادامه داد: البته به صورت ذاتی سیستم بانکی در کشورمان شباهت‌های بیشتری به‌نظام بانکی ربوی دارد اما متاسفانه بانک مرکزی از ابزارهای نظارتی استفاده نمی‌کند و کار را به میزان زیادی در اختیار خود بانک‌ها قرار داده است.

استاندارد دوگانه

این استاد اقتصاد با انتقاد از عملکرد بانک‌ها در زمینه تخصیص اعتبار و تسهیلات بیان کرد: به‌عنوان مثال در قسمت تخصیص منابع بانک‌ها آزاد گذاشته می‌شوند تا نرخ سود تسهیلات را تا جایی که می‌خواهند و به نفع‌شان است، افزایش دهند، معمولا هم در این شرایط نرخ سود تسهیلات تا جایی افزایش پیدا می‌کند که به نرخ تورم نزدیک شود و حتی در مواردی دیده‌شده که از نرخ تورم پیشی می‌گیرد.

 این کارشناس اقتصاد افزود: اما وقتی کار به جذب سپرده می‌رسد به‌دلیل اینکه بانک‌ها بتوانند سپرده‌گذاران را از چنگ یکدیگر بیرون بکشند، نرخ سود سپرده را تا جایی افزایش می‌دهند که سایر رقبا امکان رقابت نداشته باشند و افراد ترجیح دهند پول خود را در اختیار بانکی که سود بیشتری پرداخت می‌کند، قرار دهند.

رجایی‌باغ‌سیایی در پایان خاطرنشان کرد: تا زمانی‌که بانک مرکزی اراده‌ای برای اعمال نظارت بر این سازکار غلط و معیوب نداشته باشد، نمی‌توان به اصلاح امورات نظام بانکی در کشورمان امیدوار بود.

سخن پایانی...

با توجه به نظرات مدافعان و منتقدان عملکرد نظام بانکی به نظر می‌رسد هر دو طیف بر سر مستقل شدن بانک مرکزی از دولت اتفاق‌نظر داشته و این امر را به‌عنوان اتفاقی مبارک برای اقتصاد ایران می‌دانند. البته کارشناسان بر این باورند فعالان صنعت بانکداری در ایران به نحوی از غیرمستقل بودن بانک مرکزی منتفع می‌شوند و تمایل چندانی برای برهم زدن توازن و تعادل فعلی ندارند. به همین دلیل است که منتقدان عملکرد سیستم بانکداری ایران اجرای طرح اصلاح نظام بانکی را به‌عنوان یکی از اولویت‌های اصلی اقتصاد ایران دانسته و اعتقاد دارند دولت سیزدهم باید در همکاری و هماهنگی با مجلس یازدهم سعی در اجرای این طرح که سال‌ها در قفسه‌های بهارستان خاک خورده داشته باشد.

در غیر این صورت، تغییر و تحول چشمگیر و محسوسی در زمینه اصلاح عملکرد بانک‌ها و تقویت نظارت بانک مرکزی در زمینه تخلفات بانکی رخ نمی‌دهد.این دسته از صاحب‌نظران با اشاره به نقش مخرب رعایت نشدن سقف نرخ سود تسهیلات و سپرده از سوی بانک‌ها در اقتصاد کشور، این نقیصه را یکی از مواردی می‌دانند که می‌تواند در صورت اجرای طرح اصلاح نظام بانکی و تقویت استقلال بانک مرکزی تا حد زیادی حل‌شده و بانک‌ها التزام کافی برای رعایت بخشنامه‌ها و دستورات بانک مرکزی را خواهند داشت. در غیر این صورت، کاستی‌ها و تخلفات بسیاری از سوی بانک‌ها رخ می‌دهد که بدون وجود اراده و انگیزه‌ای برای اصلاح نظام بانکی، امکان حل ندارد.

 


چاپ