مهر و تسبیح و جانماز، واردات از چین، ترکیه و...

ساخت مهر، تسبیح و انگشتری‌های عقیق در شهرهای مذهبی

محمدعلی عرفی‌نژاد: هیچ توجه کرده‌اید، هنگام خلوت کردن با خود و خدا، گاه جدا از نماز و دعا، به خیلی چیزهای دیگر هم تمسک پیدا می‌کنیم. برای اینکه به هیچ چیز دیگر فکر نکنیم، مهر که جای خود دارد، باید پیشانی بر خاک گذاشت،

خاک متبرک و پاک. تسبیح هم به یاری می‌آید برای شمردن صلوات و دعاهای مربوط و خیلی‌ها را هم دیده‌ایم که با انگشتان دست به صورت ۵ یا ۱۰تایی دعاخوانی می‌کنند. همانگونه که می‌دانیم مرکز تهیه و ارائه و فروش این وسایل مربوط به نماز و دعا، در همان شهرهای زیارتی است. به قولی علاوه بر ثوابی که از آن مترتب است، نان حلالی هم به سفره سازنده و فروشنده می‌رسد. قبل از اینکه دیگر کشورهای مسلمان و حتی غیرمسلمان مثل هندوستان و در این چندساله چین دست به کار تولید وسایل نماز و دعا شوند، مشهد مقدس، جایی که متعلق به امام هشتم شیعیان جهان و به‌طوری که دیده‌ایم اهل سنت نیز هست کارگاه‌های بزرگ و کوچکی را در اطراف حرم مقدس و بازار معروف رضا راه‌اندازی کرده بودند که تنها به‌کار ساخت تسبیح و انواع مهر نماز می‌پرداختند. درباره تسبیح که تبدیل به یکی از واجبات زندگی و سفر و حضر شده، حرف‌ها و نظرها زیاد است و به‌طوری که دیده‌ایم امروزه انواع و اقسام تسبیح‌های ارزان‌قیمت، متوسط قیمت و گرانبها در بازارهای شهرهای مقدس و مذهبی ساخته می‌شود و مشتاقان فراوانی را هم به خود جذب کرده است، غیر از این تسبیح بسیار تاریخی و قدیمی و به قدمت اسلام محمدی، از دیگر لوازم شخصی انگشتر است، انگشتری‌هایی با نگین‌هایی از سنگ‌های مختلف مانند یشم و فیروزه خراسانی و یاقوت که گرانبهاترین‌شان به‌شمار می‌رود. بیشترین نگین‌های مورد نظر انگشترشناسان، سنگ عقیق است. به گفته حاج آقا خرمی کارگاه‌دار بازار رضا، «عقیق داریم تا عقیق»! به گفته‌ای عقیق هم سلامتی می‌آورد و هم برای سوی چشم خوب است، البته می‌گویند استفاده از انگشتر عقیق ثواب هم دارد. همچنین تسبیح عقیق برای خواندن دعا و شمارش بهتر از تسبیح‌های دیگر است، واجب هم نیست.


مهر و تسبیح
از اهل سنت و شیعه روایات فراوانی داریم که پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ برای سجده، پیشانی را بر خاک می‌گذاشتند، و می‌فرمودند؛ خداوند به من چند چیز عطا فرمود که به انبیای گذشته نداده؛ از جمله آنها اینکه، خداوند زمین را برای من سجده‌گاه و پاک‌کننده قرار داده است، پس هر فردی از امت من در هر کجا باشد، وقت نماز که شد، همان جا به نماز بایستد. به تبعیت از پیامبر صلّی الله علیه و آله، مسلمانان نیز بر خاک سجده می‌کردند، شیعیان ملتزم هستند که جز بر زمین (اعم از خاک و سنگ) و چیزهای غیرخوراکی که از زمین می‌روید سجده نکنند و سجده برخاک از همه بهتر است. زیرا که سجده خشوع در برابر پروردگار است و زمانی که نمازگزار، پیشانی را که اشرف اعضای بدن است، برخاک می‌مالد عبودیت و خشوع خویش را به نهایت می‌رساند. رسول گرامی و مسلمانان صدر اسلام نیز بر خاک یا سنگ یا حصیر سجده می‌کردند، زیرا در کف مساجد و منازل سنگریزه و خاک بود و حداکثر مفروش به حصیر بود. ولی امروزه که تقریبا همه منازل و مساجد مفروش به فرش‌های نخی و پشمی است و به خاک دسترسی نیست، شیعیان قطعه‌ای از خاک پاک را به‌صورت مهر به همراه بر می‌دارند، تا هم بر خاک سجده کرده باشند و هم از طهارت محل سجده که از شرایط صحت نماز است اطمینان داشته باشند.


تاریخچه استفاده از مهر
مهر در لغت به معنای، نشان، امضا، اثر انگشت، ختم کردن، وسیله‌ای فلز، سنگی، پلاستیکی و... که برای گذاشتن اثر به کار می‌رود؛ آمده است.
مهر نماز که برگرفته از معنای لغوی آن است، و به معنای علامت و نشانه و نموداری از زمین (خاک پاک به هم چسبیده، سنگ صاف، گل پاک و خشک شده) است که به شکل‌های مکعب مربع، مستطیل، دایره، چند ضلعی و بیشتر از تربت کربلای امام حسین علیه‌السلام ساخته می‌شود. حضرت فاطمه سلام‌الله علیها با خاک تسبیح درست کرده و با آن ذکر می‌گفتند، تا اینکه در سال دوم هجری در جنگ احد، حضرت حمزه عموی پیامبر صلی‌الله علیه و آله، شهید و ملقب به سیدالشهدا شد، پیامبر صلی‌الله علیه و آله برای نشان دادن عظمت این شهید، از خاک قبرش برداشته و با خود به مدینه آوردند؛ حضرت فاطمه سلام‌الله علیها نیز از خاک قبر حضرت حمزه سلام‌الله علیه برداشته و با آن تسبیح برای ذکر و مهر برای نماز خواندن ساخت، اهل مدینه به تبعیت از ایشان مهر ساخته و با آن نماز می‌خواندند. این سنت بین مسلمانان وجود داشت، هنگامی که به مسافرتی می‌رفتند، از خاک مدینه برای خود مهری می‌ساختند و می‌بردند تا با آن نماز بخوانند. تا اینکه در سال ۶۱ ق امام حسین علیه‌السلام در کربلا به شهادت رسید. امام سجاد علیه‌السلام از خاک کربلا تسبیح درست کردند و با آن ذکر می‌گفتند و مهر ساختند و با آن نماز می‌خواندند، ائمه بعد علیهم‌السلام هم از ایشان تبعیت کردند و شیعیان نیز به دنبال ائمه(ع) از مهر کربلا استفاده می‌کردند که کم‌کم به شعار و سنت شیعیان تبدیل شد.مهر خاک مدینه و کربلا در بین شیعیان رایج بود، ولی کم‌کم آن را به خاک قبر ائمه دیگر علیهم‌السلام سرایت دادند تا برای نماز به خاک پاک به راحتی دسترسی داشته باشند. امام زمان عجل‌الله تعالی فرجه الشّریف، پیشوای دین اسلام است، رهبر هر دینی اولی بر همه امت، برای انجام دستورات دین می‌باشد؛ خداوند امر به سجده فرمودند؛ پیامبر صلی‌الله علیه و آله چگونگی سجده بر خاک را بیان کردند، جانشینان بر حق او از خاک پاک و متبرک برای سجده استفاده می‌کردند؛ امام زمان(عج) مکلف به دستورات دین از جمله نماز می‌باشد که باید بر خاک پاک سجده کنند.


برای نمونه به حدیثی از ایشان اشاره می‌کنیم:
«یکی از شیعیان در نامه‌ای از امام زمان(عج) سوال کردند، آیا سجده بر تربت حسین بر سایر خاک‌ها برتری دارد؟ ایشان در پاسخ نوشتند: سجده بر تربت حسین(ع) جایز و نسبت به سایر خاک‌ها برتری و رجحان دارد.» (نقل از سایت تبیان)

سرد کردن سنگ
احمد حنبل در مسند خود روایت می‌کند که: جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید: من با رسول خدا صلی‌الله علیه و آله، نماز ظهر را می‌خواندم از شدت گرما مشتی از سنگ‌ریزه برمی‌داشتم و در مشت خود نگه می‌داشتم و سپس آن را به مشت دیگر منتقل می‌کردم، تا سنگ‌ریزه‌ها سرد شود و سپس آن را در جلو خود قرار می‌دادم تا بر آن سجده کنم.
روشن است که اگر سجده بر غیرزمین جایز بود، صحابه رسول خدا بر لباس‌های‌شان سجده می‌کردند و این زحمات را برای سردکردن سنگ‌ریزه‌ها، متحمل نمی‌شدند.
پیامبر صلی الله علیه و آله دیدند، کسی بر روی فرش نماز می‌خواند (بر روی فرش سجده می‌کرد) فرمودند: خداوند این عمل را قبیح می‌داند و آن فرش را کنار زدند. نیز آمده است ابوبکر؛ کسی را که بر روی پارچه‌ای نماز می‌خواند، نهی کرد.


مهر و تسبیح مشهد در قبضه چینی‌ها
براساس آماری که یک عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی اعلام کرده است، زائران رضوی سالیانه ۵۰۰ میلیارد تومان کالای چینی به عنوان سوغات خریداری می‌کنند. نکته قابل تامل این است که بخش قابل توجهی از این رقم را اقلام مذهبی تشکیل می‌دهد هنوز کم نیستند زائرانی که به‌جای بدلیجات و سفالینه‌های چینی، مهر و تسبیح را سوغات معنوی مشهد می‌دانند.
...و حرف زائران
«مادر سلام وقتتون بخیر سوغاتی می‌خرید؟
بله بله
چی خریدی؟
تسبیح و جانماز و...
پس چرا تسبیح و سجاده می‌خری سوغاتی چیزهای دیگه نمی‌خری؟
برای اینکه همش به فکر نماز و عبادت باشیم.»
اما مدت‌هاست که چشم این زائران در پایتخت معنوی کشور به تحفه‌های چینی روشن می‌شود همان‌هایی که حتی از کلاهخود مراسم تعزیه ما هم برای خود نمدی دوخته‌اند. آنها به کمک رفع وسواس افراد کثیرالشک نیز آمده‌اند تا تعداد سجده‌ها بر نمازگزاری مشتبه نشود. این روزها خبری در سایت‌های داخلی و خارجی منتشر شده است که می‌گویند میلیاردها ریال میزان مهر و تسبیح وارداتی چین به ایران است. (به گزارش رادیوی پیک بامدادی در گفت‌وگو با یک عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی)
«مهاجر افغانی زیاد داریم اینها مهر تو خانه‌های‌شان تولید می‌کنند به‌صورت انبوه یعنی یک قشرطیف بزرگی دارند اینکار را انجام می‌دهند حالا تو کارگاه‌های کوچیک تو خانه‌ها دارند اینها انجام می‌دهند ما که به‌صورت صنعتی تولید می‌کنیم حتی با اینها نمی‌توانیم رقابت کنیم به‌خاطر اینکه اینها دیگه هزینه‌ای ندارند دیگه، همان روزکارگری‌شان که بسیار کم است، کفاف‌شان را میده.»
رقم دقیق واردات برخی اقلام مذهبی تقریبا غیرممکن است به‌عنوان نمونه درباره جانماز نمی‌توان رقم دقیق واردات آن را ذکر کرد چراکه واردات جانماز چینی به ایران ممکن است با عناوین کالاهای دیگری همچون پارچه‌های چاپی و نقش‌دار انجام شود. اما درباره مهر مدیر یکی از بزرگترین تولیدکنندگان مهر نماز در مشهد به ما می‌گوید چیزی به‌عنوان مهرچینی ندیده، ولی قبل از چین، برخی مهاجران کشور همسایه دست صنعتگران داخلی رادر تولید مهر نماز از پشت بسته‌اند.
«تسبیح‌ها یک میلیون تومان یا ۲میلیون تومان قیمت دارند بعضی‌های‌شون سنگ‌های افغانستانند که اون شاه مقصود افغانستان هست. بعضی‌هاشون سنگ‌های جای دیگه است مثل سندلوسون آلمانی.»
درباره تسبیح حکایت متفاوتی است با فروشنده‌ای تماس می‌گیریم که قیمت ارزان‌ترین تسبیح او چند میلیون تومان است.
تسبیح از ۲ هزار تومان داریم تا ۸۰۰ هزار تومان.
اینها ایرانی‌اند چینی‌اند چطوره؟
اون ۲ هزار تومانی‌ها چینیه.
اینها ایرانی‌اند یا چینی‌اند؟
«تسبیح اصلا ایرانی تو بازار موجود نیست تسبیح همه مال چینه، ایرانی اصلا تولید نمی‌شه، به صرفه نیست.»
از آنجایی‌که برای خرید هر چیزی باید گزینه چینی آن را هم از نظر دور نداشت در مورد تسبیح هم چینی‌ها به فکر افراد تسبیح‌گو هستند.
نبود دستگاه‌های مناسب تولید تسبیح خوب، باعث شده که حضور خزنده چینی‌ها در بازار اقلام مذهبی به حضوری تمام قد تبدیل شود.
به شکل طبیعی هر کشوری دنبال این است که بازار دنیا را بتواند در حد فراگیر قبضه بکنه و خوب چینی‌ها در ارتباط این موضوع تلاش‌هایی می‌کنند.
تکیه بر تولید داخل و اقتصاد مقاومتی ریشه در باورهای دینی ما دارد. اقلام مذهبی که می‌خواهد قلبی را به چراغ ایمان روشن کند نباید روشن‌کننده چراغ کارخانه کشوری غیراسلامی آن هم به قیمت ایستادن چرخ اقتصاد یک مملکت اسلامی باشد.
به حاجی می‌گوییم درحال‌حاضر وضعیت تولید مهر و تسبیح به‌ویژه تسبیح‌های معروف به شاه‌مقصود از نظر اشتغالزایی و کسب درآمد چگونه است و او می‌گوید:
- ما در گذشته در ساخت تسبیح‌ها از هنرهای دستی هم سود می‌بردیم، بعضی‌ها خوب منگوله می‌زدند، مثل گیس با دست می‌بافتند و چنان محکم قلاب می‌انداختند که به سختی ممکن بود باز شود. اما امروز دیگر خبری از این هنرهای دستی نیست.


چاپ