پیشینه بهره‌برداری از نفت و قیر در ایران

روزهای گذشته به مناسبت انتشار قرارداد سال ۱۹۰۶ م میان نماینده «دارسی» و «سادات قیری» شوشتر که تصویر آن قرارداد و خلاصه‌ای از آن، همراه با توضیحاتی در این صفحه منتشر شد.

دوست عزیز آقای منعم نوشته‌ای از استاد دکتر محمد علی موحد منتشر شده در مجله بخارا، ش ۸۸-۸۹ (خرداد- شهریور ۱۳۹۱) را در اختیارم قرار داد که استاد در آن مقاله درباره پیشینه آشنایی ایرانیان از زمان‌های دور با قیر و شعله‌های آتش ناشی از منابع گاز و نفت توضیحاتی داده و اشاره‌ای نیز به «نفت در آثار بزرگان شعر ایران از فردوسی تا مولوی» داشته و در ادامه به دیدار ابن بطوطه از معدن قیر میان بصره و کوفه و همچنین «قیاره» محلی در نزدیکی‌های موصل یاد کرده و آنگاه به سابقه بهره‌برداری از معادن نفت باکو در ۷۰۰ سال پیش و ۲ سنگ نوشته از سلطان محمد اولجایتو و از پادشاه صفوی در ربط با نفت باکو پرداخته‌اند. استاد دکتر موحد درباره سنگ نوشته دوم می‌نویسد: در ارتباط با نفت باکو، سنگ نوشته دیگری بر ستون مسجدی در آن شهر باقی است و آن تاریخ ۱۰۰۳ هجری قمری را دارد؛ یعنی نزدیک به ۳۰۰ سال پس از زمان اولجایتو. این فرمان از پادشاه صفوی است که درآمد معادن نفت باکو را وقف سادات کرده است. چنین به نظر می‌رسد که هنوز بهره‌برداری از نفت باکو سامانی نیافته و به احتمال درآمد آن کفاف هزینه‌هایی که دولت باید برای وصول آن متحمل شود، نمی‌کرده است. عین همین وضع را درباره نفت ایران داریم که سلاطین صفویه درآمد چشمه‌های قیر و نفت ناحیه هفت شهیدان در مسجد سلیمان را وقف امامزاده محل کرده و تولیت آن را به سادات محل تفویض کردند. سادات آن نواحی را به همین مناسبت «سادات قیری» می‌نامیدند و این سادات حتی پس از قرارداد «دارسی» نیز به استناد حقوق سنتی خود از شرکت نفت مستمری دریافت می‌کردند. در ظاهر پس از ملی شدن نفت، وزارت دارایی آن حقوق را از نمایندگان سادات باز خرید. (صص۱۱۷ تا ۱۲۱ مجله بخارا.) شاهد سخن راقم این سطور بیشتر خطوط پایانی نوشته استاد دکتر موحد، در ربط با «سادات قیری» و سابقه آنان در بهره‌برداری از چشمه‌های نفت و قیر جنوب غربی ایران است. با توجه به پیشینه سادات قیری در بهره‌برداری از نفت و قیر بسیار پیش‌تر از ورود انگلیسی‌ها به نفت ایران و با عنایت به پیشنهاد مرحوم سید حسن مدرس در مجلس چهارم شورای ملی در سال ۱۳۰۱ ه- ش هنگام بحث درباره به واگذاری امتیاز نفت شمال یک شرکت مستقل امریکایی - که مدرس از موافقان سرسخت آن بود و انگلیسی‌ها از مخالفان پر و پا قرص آن مبنی «بر اختصاص استخراج نفت یکی از ایالات موضوع لایحه به اتباع داخله»، با خود اندیشیدم اگر چنین اتفاقی در ایران رخ داده بود، میهن می‌توانست در این عرصه، برخوردار از یک توان داخلی قوی، بوده باشد.
محمد ترکمان - پژوهشگر ارشد تاریخ معاصر ایران


چاپ