منشأ خاموشی‌ها کجاست؟

بررسی شاخص‌های آماری در تولید و مصرف برق در کشور حاکی از آن است که روند رشد تقاضای برق در دهه گذشته صعودی بوده و به‎طور متوسط ۵ درصد رشد داشته، این در حالی است که روند رشد ظرفیت نیروگاهی کشور از ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۹ نزولی بوده و از ۸.۸ درصد در سال ۱۳۸۹ به ۲.۲ درصد در سال ۱۳۹۹ کاهش ‌یافته و با متوسط رشد سالانه ۳ درصدی در ۱۰ سال گذشته مواجه بوده است. این تفاوت نرخ رشد موجب شکاف عرضه و تقاضا می‌شود و در نتیجه آن حجم عرضه برق از حجم تقاضا جا می‌ماند و منجر به خاموشی می‌شود.

یکی از دلایل اصلی قطعی‌ها نیز کاهش بارندگی است که باعث شده در نیروگاه‌های برق‌آبی با مشکل مواجه شویم. به‌دلیل سهم ۱۴ درصدی نیروگاه‌های برق‌آبی در ظرفیت تولید برق کشور و ارتباط مستقیم بین تولید این نوع نیروگاه‌ها با میزان بارش باران، کاهش عرضه برق تولیدی نیروگاه‌های برق‌آبی در خشکسالی به‌ویژه در ایام پیک مصرف و در فصل‌های گرم سال بر خاموشی‌ها اجتناب‌ناپذیر است.

عامل دیگری که بر خاموشی‌ها تاثیرگذار است را می‌توان فقدان تنوع در سبد عرضه انرژی الکتریکی کشور دانست. در سال‌های گذشته عمده تولید برق کشور وابسته به منابع گازی بوده و این موضوع باعث می‌شود در فصول سرما نیز که مصرف گاز کشور برای گرمایش به پیک خود می‌رسد، به‌دلیل کمبود گاز، خاموشی رخ ‌دهد. براساس بررسی‌های انجام‌شده روند سرمایه‌گذاری در صنعت زیرساختی برق از سال ۱۳۸۷ نزولی شده و از ۶.۵ میلیارد دلار در سال ۱۳۸۷ به ۰.۶۳ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۹ رسیده است. این روند نزولی سرمایه‌گذاری با روند نزولی نرخ رشد ظرفیت نیروگاهی کشور هم همخوانی دارد؛ بنابراین یکی از کلیدی‌ترین عوامل بروز خاموشی‌ها ‌سرمایه‌گذاری نشدن در صنعت برق است. این عارضه ناشی از اقتصاد معیوب صنعت برق است که نرخ فروش برق از نرخ تمام‌شده آن کمتر است.

این موضوع موجب کسری بودجه سیستماتیک وزارت نیرو و دولت برای سرمایه‌گذاری در صنعت برق و از سوی دیگر، تمایل نداشتن سرمایه‌گذاران برای ورود به این صنعت می‌شود.افزایش مصرف برق به‌دلیل استخراج رمزارز یکی از موضوعاتی است که به‌عنوان یکی از دلایل خاموشی‌ها عنوان می‌شود اما به‌دلیل آنکه اطلاعات دقیقی از میزان مصرف این حوزه وجود ندارد، نمی‌توان استدلال و اظهارنظر دقیقی در این زمینه داشت.

با این حال به عقیده صاحب‌نظران، استخراج رمزارزها نمی‌تواند عامل تعیین‌کننده‌ای در بروز خاموشی‌های اخیر باشد، چراکه شکاف بین عرضه و تقاضای برق از سال‌های قبل وجود داشته و بدون ظهور رمزارزها نیز پدیده خاموشی قابل پیش‎بینی بود. باتوجه به اینکه مرز بین اختلاف تولید و مصرف در شرایط کنونی به رقم قابل‎توجهی رسیده، نمی‌توان استخراج رمزارزها را عامل اصلی بروز خاموشی‌ها دانست اما نباید از نقش آن به‌ویژه در حوزه استخراج غیرقانونی و زیرزمینی رمزارزها چشم پوشید.

صاحب‌نظران، دولتمردان و فعالان بخش خصوصی بر این باورند که اصلاح اقتصاد صنعت برق و تشکیل نهاد مستقل تنظیم مقررات بخشی برق یکی از مهم‌ترین راهبردهای توسعه‌ای صنعت برق است که می‌تواند در جریان درآمد و هزینه‌های آن توازن و تعادل برقرار کند. البته اصلاح اقتصاد برق محدود به تغییر نرخ حامل‌های انرژی نیست و پیش از آن نیازمند اصلاحاتی ساختاری در نظام قیمت‌گذاری، حقوقی و قراردادی، تامین مالی و سرمایه‌گذاری و تسویه مطالبات بخش خصوصی است.

این اصلاحات باید به‌شکلی انجام شوند که جریان درآمد و هزینه‌های صنعت برق متوازن شود و سرمایه‌گذاری در این صنعت روند صعودی پیدا کند. در این زمینه ضروری است اصلاحات نهادی به‌شکل پایدار و موثری به اجرا در آیند و با بکارگیری روش‌های نوین تامین مالی در صنعت برق، زمینه ورود بخش خصوصی به سرمایه‌گذاری در این صنعت فراهم شود.

متنوع‌سازی سبد عرضه برق با استفاده موثرتر از انرژی‌های تجدیدپذیر، تغییر مدل کسب‌وکار تولید و مصرف برق، کاهش تلفات و بهینه‌سازی مصرف برق و اصلاح منحنی بار شبکه برق را می‌توان راهکارهایی برای رفع چالش‌های کنونی صنعت برق دانست.

در زمینه استخراج رمزارزها نیز می‌توان با وضع قوانین حمایتی و با رویکرد جذب سرمایه‌گذاری در صنعت برق، این تهدید را به فرصت تبدیل کرد. متاسفانه تاکنون مقررات وضع‌شده و نحوه نرخ‌گذاری برای فروش برق به استخراج‌کنندگان رمزارز برای سرمایه‌گذاران این حوزه اقتصادی نبوده و فعالان رسمی را از این حوزه دور کرده و این صنعت به صنعتی غیرقانونی و زیرزمینی تبدیل‌ شده است.

سپهر برزی‌مهر - دبیر سندیکای صنعت برق ایران

 

 


چاپ