کرونا محیط‌زیست و دولت دوازدهم

تداوم اتفاقات ناگوار محیط‌زیستی اعم از آتش‌سوزی جنگل‌ها، آلودگی هوای کلانشهرها، غوغای ریزگردها و... در سال ۹۹ به قدری آسیب‌زا و خطرناک بود که به زعم بسیاری این سال به‌عنوان یکی از سخت‌ترین سال‌ها برای محیط‌زیست ایران به شمار می‌آید.

شاید مهم‌ترین اتفاقی که در سال ۹۹ رخ داد و محیط‌زیست را نیز تحت‌تاثیر قرار داد، شیوع ویروس کرونا در سراسر جهان بود که پیامدهای گسترده‌ای داشت. اما این اتفاق شوکه‌کننده دو اثر عمده روی محیط‌زیست داشت که یکی مثبت و دیگری منفی بود. البته هرچه به پایان سال ۹۹ نزدیک می‌شدیم با کمال تاسف باید گفت اثر منفی تشدید می‌شد و در نقطه مقابل نیز شاهد کاهش نشانه آثار مثبت بودیم.

مهم‌ترین اثر مثبت این بود که مردم سراسر جهان به اجبار در خانه‌ها ماندند و به همین دلیل میزان مصرف نهاده‌های انرژی و سوخت‌های فسیلی که باعث تولید گازهای گلخانه‌ای و آلودگی هرچه بیشتر می‌شد به‌شدت کاهش یافت. این خانه ماندن مردم در کشور ما نیز آثار بسیار مثبتی را داشت. برای مثال، میزان مرگ‌و‌میر حیوانات به دلیل برخورد با وسایل نقلیه از جمله خودروهای سواری به میزان قابل‌توجهی کاهش پیدا کرد. این در حالی است که هر سال‌ تعداد زیادی از حیوانات از سوی همین وسایل نقلیه جان‌شان را از دست می‌دادند که از آن جمله می‌توان به جاده‌های اطراف مناطق حفاظت‌شده اشاره کرد.

برای نخستین‌بار مرز overshoot در جهان به ۱۲سال قبل بازگشت، یعنی وضعیت در سال۲۰۲۰ به شرایط کره زمین در سال ۲۰۰۸ بازگشت که کاملا بی‌پیشینه بود و این مسئله جای خوشوقتی است.

از سال ۱۹۸۰ که برای نخستین‌بار میزان مصرف و تولید در جهان با هم برابر شده بود، شاهد متوقف شدن روند افزایش overshoot بودیم که خبر بسیار خوبی برای فعالان حوزه محیط‌زیست بود.

در طول سال ۹۹ شاهد افزایش روزافزون میزان مصرف مواد شوینده، الکل، مواد ضدعفونی‌کننده، ماسک، دستکش و... بودیم که همچنان نیز ادامه دارد. حجم این زباله‌ها به قدری بود که سازمان‌های پسماند بدون تفکیک، اقدام به دفن زباله‌ها می‌کردند که همین مسئله بسیار نگران‌کننده است. یکی از کمیته‌های محیط‌زیستی سازمان ملل به‌تازگی گزارشی منتشر کرده و در آن به پیشی گرفتن ماسک‌های رها شده در اقیانوس‌ها از همه انواع زباله اشاره شده بود؛ یعنی تنها در ۱۳ماه اخیر انسان به قدری ماسک‌های استفاده شده را در طبیعت رها کرده که درحال‌حاضر بیشترین حجم زباله در اقیانوس‌ها را در‌بر می‌گیرد. تخمین زده می‌شود که این معضل به قدری مهم است که بشر دست‌کم در یکصد سال آینده با بحران زباله‌های تولیدشده در این مدت (از روزی ‌که ویروس کرونا در جهان شایع شد) مواجه خواهد بود. البته این را هم باید در‌نظر گرفت که تعطیلی کسب‌و‌کارهای مختلف باعث شده بشر برای تامین نیازهای خود به منابع طبیعی فشار بیشتری وارد کند. برای مثال، گزارش‌هایی از افزایش میزان قاچاق چوب و همچنین شکار غیرقانونی منتشر شده که واقعا نگران‌کننده است. متاسفانه آلودگی هوای تهران در سال ۹۹ برخلاف آنچه در جهان شاهد بودیم رخ داد، در سال ۹۹ شاهد رکوردشکنی در میزان آلودگی هوا بودیم به گونه‌ای که شاخص آلودگی از ۱۰۰ واحد نیز بالاتر رفت و وضعیت در شهرهای بزرگ مانند تهران بسیار بحرانی شده بود.

دلیل اصلی این موضوع سوزاندن مازوت در نیروگاه‌ها بود! البته کیفیت پایین نهاده‌های انرژی تولید داخل (به‌ دلیل تحریم‌ها) باعث شد میزان آلودگی به طرز بسیار نگران‌کننده‌ای افزایش یابد. همین مسئله باعث شد تعداد روزهای آلوده در سال ۹۹ نسبت به سال ۹۸ تا ۲.۵ برابر افزایش پیدا کند که حقیقتا جای تاسف دارد. این مشکل محدود به تهران هم نبود، بلکه شهرهایی مانند اصفهان، کرج، تبریز، اراک و... نیز درگیر این مشکل بودند. همان‌طور که گفته شد دلیل اصلی این اتفاق نیز تولید روزانه بیش از ۴۴۰ هزار بشکه مازوت بود که به ‌دلیل تحریم‌ها امکان فروشش به خارج وجود نداشت. از سویی هم انبارها پر شده بود و نمی‌شد بیش از این مازوت‌ها را ذخیره کنند، به همین علت بود که دولت تصمیم گرفت از ریه‌های شهروندان به‌عنوان انباری برای مازوت‌های روی دست مانده‌اش استفاده کند.

از همین رو گفته می‌شود دولت در مقوله مدیریت محیط‌زیست اصلا عملکرد خوبی نداشته اما مردم ما باید برای آگاهی هرچه بیشتر به سمت مطالعه منابع معتبر محیط زیستی بروند تا نسبت به خطراتی که می‌تواند محیط‌زیست ایران را تهدید کند، آگاه شوند.

امروز بسیاری از شهروندان به اهمیت محیط‌زیست پی برده‌اند اما هنوز هم جای کار زیادی باقی مانده و انگشت اتهام به سوی سیستم آموزشی کشورمان است که باید با قدرت اقدامات لازم را ساماندهی کند اما فعلا که انگیزه‌ای در این راستا نمی‌بینیم و چشم‌انداز چندان مثبتی دیده نمی‌شود.

محمد درویش/ مدیرکل سابق مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست


چاپ