سال تردیدهای صنعت خودرو

سال ۹۹ با بیش از ۴۰ هزار میلیارد تومان زیان انباشته در صنعت خودرو و رسیدن این صنعت به مرز ورشکستگی آغاز شد.

البته این ماجرا با تجدید ارزیابی به‌خیر گذشت. اما همین حدود یا شاید کمی بیشتر بدهی‌های صنعت خودرو از سال ۹۸ به ۹۹ منتقل شد. در این میان، باید قیمت‌های کارخانه که دو سال گذشته سرکوب شده بود، آزاد شود.

کار تا جایی پیش رفت که در اردیبهشت، وزیر صنعت، معدن و تجارت وقت که به دستور ریاست‌جمهور توجهی نکرده بود، عزل شد. سه نفر در این میان کاندید وزارت شدند که به نوعی دو نفر از آنها به‌دلیل توجه به لزوم آزاد‌سازی، در مجلس جدید رای نیاوردند و نفر سوم در مهر ماه به مسند وزارت رسید. به‌عبارتی حدود ۶ ماه وزارتخانه درباره موضوع مهم آزادسازی قیمت‌ها، بلاتکلیف بود.

از ابتدای سال به‌دلیل هجوم مردم برای استفاده از رانت‌های هزاران میلیاردی توزیعی قیمت‌گذاری دستوری، دولت مجبور شد برای ثبت‌نام قرعه‌کشی بگذارد. امری که در جهان مدرن سابقه ندارد. در تابستان در کمیسیون صنایع و معادن مجلس معلوم شد که باید قیمت‌ها آزاد شود، وگرنه صنعت خودرو با سر به زمین خواهد خورد. بدین ترتیب تهیه طرحی که مبنای آزادسازی آن عرضه خودرو در بورس کالا بود، شروع شد که باز هم موضوعی بی‌سابقه در جهان امروز بود.

تا مطرح شدن رسمی طرح موضوع به مهرماه کشید شد و پس از اینکه وزیر صنعت، معدن و تجارت به کرسی نشست، با مخالفت تلویحی با آن طرح ناقص و متناقض، طرحی در وزارتخانه با عنوان جهش تولید برای آزادسازی قیمت‌ها مطرح شد. البته در شهریورماه، صعود نرخ دلار سرعت گرفت و آبان‌ماه که این طرح داشت به‌ثمر می‌نشست، دوباره سیاستمداران از ترس اینکه این موضوع باعث رشد ناگهانی قیمت‌ خودرو در بازار و در نتیجه دامن زدن به یک تورم انتظاری جدید شود، دنبال بهانه بودند، پای شورای رقابت را وسط کشیدند و عملا چند هفته دیگر را تلف کردند.

در آذرماه، یک هفته قبل از انتخابات امریکا، دلار به‌شدت افت کرد و همین امر بدون اینکه تغییر معنی‌داری در تولید رخ دهد، باعث شد قیمت‌ها از جمله نرخ خودرو در بازار شروع به افت کند. حدود دو ماه این افت طول کشید و نرخ دلار تا ۲۰ هزار تومان پایین آمد. نرخ خودرو هم ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش یافت. البته در ادامه با بازگشت نرخ ارز به کانال ۲۵ هزار تومان، عملا نرخ خودرو بالا رفت و اکنون قیمت‌ها تا حدودی ثبات نسبی دارد و در عین حال بازار در رکود شدیدی به‌سر می‌برد.

آذر و دی ماه بهترین زمان برای آزادسازی نرخ خودرو بود اما هیچ سیاست‌گذاری حاضر نشد برای منافع ملی، ناسزای مردم را به‌جان بخرد. علاوه‌بر این، از ابتدای سال شورای رقابت که در یک سال‌ونیم گذشته کنار گذاشته شده بود، برای حفظ جایگاه خود، حاضر شد به‌جای اینکه هر سال یک‌بار، قیمت‌ها را به‌روز کند، ۳ ماه یک‌بار این اقدام را انجام دهد. اما متاسفانه هر ۳ باری که این کار را انجام داد، همچنان قیمت‌های بیشتر خودروها در خودروسازی به‌طور معنی‌داری از نرخ آنها در بازار پایین‌‌تر بود.

هنوز در خرید برخی خودروها از خودروساز، حدود ۲۰۰درصد سود خاص برای خریدار وجود دارد و البته برای خودروساز حدود ۵۰درصد زیان عملیاتی. یک ماه پیش هم که نرخ دلار آرام گرفت، شورای رقابت این‌گونه استدلال کرد که تا اطلاع ثانوی قیمت‌ها را به‌روز نخواهد کرد. در نهایت در یک سال گذشته به‌طور رسمی حدود ۴۰هزار میلیارد تومان دیگر به صنعت خودرو زیان وارد و حدود ۸۰هزار میلیارد تومان هم رانت توزیع شد و هنوز سیاست‌گذاران در نهادهای گوناگون در حال پاسکاری آن هستند.

براساس محاسبات سرانگشتی درحال‌حاضر دو خودروساز باید در مجموع ۸۰هزار میلیارد تومان زیان رسمی داشته باشند در حالی‌که این زیان ۵۰ تا ۶۰هزار میلیارد تومان بیان می‌شود. برای این اختلاف نرخ باید به متخصصان حسابداری و بازارگردانان دولتی در بورس، مرحبا گفت. بماند که آینده‌فروشی در این صنعت به بیماری مزمن و البته عمیق تبدیل شده که باید سال‌های آینده نتایج آن را تحلیل کرد. اگر اشتباه نکنم، با این حجم از زیاندهی، دوباره خودروسازان به مرز ورشکستگی نزدیک می‌شوند.

اما ماجرا را از منظری دیگری هم بررسی کنیم. سال ۹۹ با کرونا و تاخیر در بازگشایی خطوط تولید آغاز شد. اما خودروسازان به‌همراه قطعه‌سازان همت کردند و تولید با تمام مشکلات، در بهمن از مرز ۸۰۰هزار خودرو (تولید تعهدشده امسال و سال گذشته) گذشت و امیدوارم تا پایان سال این میزان به تولید۹۰۰هزار خودرو برسد. در این مدت برخی محصولات خودروسازی‌ها ارتقای کیفیت یافتند و یکی‌دو تا از آنها ۵ ستاره شدند. در همین مدت، ارتقای استاندارد ایمنی و زیست‌محیطی هم رخ داد و خودرو پراید و پژو ۴۰۵ از چرخه تولید خارج شده و موتورها به یورو ۵ ارتقا یافتند. ایران‌خودرو، خودرو تارا را در یک سال طراحی و تولید کرد.

در حالی که سخت‌ترین تحریم‌های تاریخ بر این صنعت تحمیل شد و قطعه‌سازان داخلی همت کردند و خودروساز هم ریسک را پذیرفت و قطعاتی با فناوری‌های جدید تولید شد و این خودرو روزآمد به بازار عرضه شد. در همین زمان هم خودرو شاهین در سایپا با کمی تفاوت به بازار عرضه شد. در این سال در فناورترین قطعات و مجموعه‌های خودرو، مانند ECU، اکسل، دسته موتور، سیستم تهویه، دینام و... برای داخلی‌سازی و حتی بهبود طراحی آنها توسط متخصصان ایرانی کارهای مهمی انجام شد. در قالب‌سازی هم پیشرفت‌های خیره‌کننده‌ای رخ داد و تولید رونق گرفت. موتور ۳سیلندر مدرن هم در حال طراحی است و امیدوارم تا دو سال دیگر به تولید انبوه برسد.

سال ۹۹، سال شگفتی‌ها و تردید‌ها بود. در این سال مهندسان و مدیران این صنعت نشان دادند که از نظر فناوری خیلی توانمند هستند اما نمی‌توانند با ساختارهای موجود به جنگ اقتصاد بروند. سال آینده را در حالی آغاز می‌کنیم که هنوز سیاستمداران و سیاست‌گذاران به پاسکاری آزادسازی نرخ خودرو ادامه خواهند داد. سال آینده در دوراهی قرار داریم؛ یا نظام اقتصادی مربوط درست می‌شود و خودروسازان و قطعه‌سازان به جهش واقعی در تولید و فناوری دست پیدا می‌کنند و خستگی ۳ سال گذشته از تن‌شان درمی‌آید و مردم لذتش را می‌برند یا برعکس، سال آینده سال سقوط صنعت خودرو می‌شود، همان‌طورکه چند سال پیش درباره صندوق‌های قرض‌الحسنه و موسسات مالی و اعتباری رخ داد.

بیاییم در شب عید سال نو برای آنچه صلاح این مردم و کشور است دعا کنیم. دعا کنیم سیاستمداران ما شجاعت را چاشنی دانش و تجربه کنند و منافع ملی و مردمی را از رأی مردم مهم‌تر بدانند و تردیدها را کنار بگذارند و تصمیم درست را اخذ کنند و پای این تصمیم بایستند.

امیرحسن کاکایی - عضو هیات‌علمی دانشگاه علم و صنعت

 


چاپ