بنیان‌گذار زغال‌سنگ و سنگ‌آهن

حوزه معدن تا امروز افراد تاثیرگذار بسیاری را به خود دیده و درحال‌حاضر نیز افراد متخصص ارزشمندی در این بخش فعالیت می‌کنند. یکی از این افراد امیرعلی شیبانی است که در دهه ۴۰ به‌عنوان مدیرعامل ذوب آهن ایران انتخاب شد و سکان این مرکز عظیم را در دست گرفت.

وی بنیان‌گذار صنعت فولاد در ایران و معادن مربوطه (زغال‌سنگ و سنگ آهن) بوده است. شیبانی پس از به اتمام رساندن تحصیلات خود در دوره‌ای وارد کشور شد که کشور ما کاملا متکی بر کشاورزی و دارای نرخ بی‌سوادی بالای ۸۰درصد بود و تخصص فنی در هیچ رده‌ای جایگاه ویژه‌ای نداشت؛ به‌عبارتی ایجاد کوچک‌ترین امکانات و تجهیزات صنعتی، فلزی و برقی با مشکلات عدیده‌ای مواجه بود. در این شرایط، ورود صنعت ذوب‌آهن که در آن دوره جزو صنایع پیچیده و مدرن محسوب می‌شد، کار سختی به‌شمار می‌رفت؛ از این رو در مذاکره با روس‌ها ۳ شرط قرار دادند: اول اینکه مواد اولیه معدنی موردنیاز از داخل کشور تامین شود.

بر این اساس بزرگ‌ترین عملیات اکتشاف به‌منظور شناسایی ظرفیت‌های سنگ‌آهن، زغال‌سنگ، منگنز و... آغاز شد که هنوز بعد از گذشت ۴۰ سال، اکتشاف آن دوره به‌عنوان مرجع مهم اکتشافات بعدی محسوب می‌شود. شرط دوم تربیت نیروی متخصص ایرانی به‌منظور فراگیری دانش ذوب‌آهن و معدن در تمامی سطوح از استادکار گرفته تا مهندسان طراحی معدن بود.

به این منظور حدود ۵۰۰ نفر از جوانان ایرانی در ۳ حوزه معدن، ذوب‌آهن و ماشین‌سازی به کشور روسیه عزیمت کردند و به‌طور متوسط ۲ سال مجاور صنایع و معادن روسیه سکونت و مانند کارگران روس کار کردند و به‌صورت عملی آموزش دیدند که این تعداد تا ده‌ها سال بعد به‌عنوان زبده‌ترین نیروهای بخش معدن و ذوب‌آهن به‌شمار می‌آمدند و شرط سوم، طراحی، انتقال، نصب و راه‌اندازی ماشین‌آلات معدنی و صنعتی در کشورمان به‌همراه تعهد به بومی‌سازی و ساخت داخلی این تجهیزات بود که بر این اساس ماشین‌سازی اراک با هدف ساخت ماشین‌آلات ایجاد شد.

برنامه‌ریزی فولاد در دوره مدیریت دکتر شیبانی، بسیار دقیق و بدون وقفه پیش می‌رفت و ظرف مدت کمتر از ۵ سال به موازات احداث کارخانه ذوب‌آهن اصفهان، معادن وابسته به فولاد، اکتشاف و تجهیز شدند که معادن سنگ‌آهن ایران مرکزی در بافق، زغال‌سنگ کرمان، زغال‌سنگ البرز غربی، زغال‌سنگ البرز شرقی، زغال‌سنگ البرز مرکزی و... میراث آن دوره است.
وی نخستین فرد از ایران بود که از دانشگاه هاروارد دکترای ذوب آهن گرفت.

در حقیقت دکتر شیبانی برای نخستین بار معدنکاری مدرن را در کشور ما بنیان نهاد. ظرفیت تولید ذوب‌آهن اصفهان در فاز اول آن دوره ۹۰۰ هزار تن در سال بود که براساس توافق‌های انجام شده در سال ۱۳۵۴ قرار بود در فاز دوم ظرفیت تولید ذوب‌آهن به ۱.۹ میلیون تن برسد و در فاز سوم که قرار بود در دهه ۶۰ اجرا شود، این ظرفیت به ۵.۴ میلیون تن و تولید زغال‌سنگ نیز به ۸ میلیون تن برسد.


پایه‌گذار معادن مکانیزه زغال‌سنگ


البته در حوزه زغال‌سنگ در چند سال اخیر فرد تاثیرگذار و مهمی نداشتیم اما افرادی بودند که توانستند موجب توسعه و احیای این حوزه شوند؛ برای مثال می‌توان از حسن نیک‌کار نام برد. وی از مهندسین قدیمی کشور است که قبل از انقلاب مدیرعامل فولاد خوزستان بود. بعد از انقلاب نیز سمت‌های مهمی داشت.

مهندس نیک‌نام به‌عنوان پایه‌گذار معادن مکانیزه زغال‌سنگ در ایران شناخته می‌شود. وی برای نخستین بار در منطقه طبس، نخستین معدن مکانیزه ایران را پایه گذاشت. فناوری استخراج زغال در ایران سنتی بود و باید در بلندمدت رشد پیدا می‌کرد و به سمت مکانیزاسون حرکت می‌کردیم که این اتفاق در دهه ۷۰ رخ داد. منطقه طبس که یک منطقه دست‌نخورده بود و زغالی از آن استخراج نمی‌شد.

نیک‌نام چندین سال کار کرد و به کمک مشاوران خارجی توانست نخستین معدن زغال‌سنگ مکانیزه را در ایران راه‌اندازی کند؛ به‌گونه‌ای که معدنی که وی توانست تاسیس کند درحال‌حاضر ۴۰ درصد زغال ایران را تامین می‌کند. قرار بود راهی که ایشان در کشور آغاز کرده بود ادامه پیدا کند و تمام معادن کشور به سمت مکانیزاسیون سوق داده شوند، اما راه ایشان ادامه پیدا نکرد.
معدنی که نیک‌نام تاسیس کرد به‌عنوان ایمن‌ترین، بزرگ‌ترین، سودده‌ترین و دارای بالاترین میزان تولید در کشور شناخته می‌شود.


بنیان‌گذار صنعت مس


مهندس رضا نیازمند نیز از فعالانی بود که در حوزه مس اقدامات بسیار تاثیرگذاری انجام داد. وی مشاور و بنیان‌گذار سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران و مدیرعامل شرکت ملی مس و بنیان‌گذار صنعت مس در ایران بود.
وی کتابی به نام «تکنوکراسی و سیاست‌گذاری اقتصادی در ایران» نوشت که در آن تاریخچه فعالیت خود در معدن را بیان کرده است. نیازمند نمونه تصمیم‌گیری امیرکبیروار در ایران بود. وی از جمله کسانی بود که تمام افرادی که سال‌های صنعتی شدن ایران را به خاطر دارند، از او به‌نام ژنرال و بزرگمرد صنعت ایران نام می‌برند.

نیازمند نخستین مدیرعامل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران شد و سال ۱۳۵۰، مجتمع مس سرچشمه را در منطقه‌ای که کمتر رهگذری تا آن موقع از آن عبورکرده بود، بنیان‌گذاری کرد. اقدامات بی‌شمار ایشان در حوزه معدن چنان تاثیرگذار بوده که بی‌شک می‌توان از ایشان به‌عنوان امیرکبیر حوزه خود نام برد.


سعید صمدی - دبیر انجمن زغال‌سنگ ایران


چاپ