استاد شجریان از نگاه مطالعات رسانه

رسانه مصادیق متفاوتی پیدا کرده و روند تحولات وب در سال ۲۰۲۰ میلادی به ما می‌آموزد که چندی است «کاربران» و اینک به تعبیر مانوئلکاستلز «خودارتباطگران» به یک رسانه تبدیل شده‌اند. با چه معیاری؟ اینکه هم خود «تولید محتوا» می‌کنند و هم «ارسال‌کننده» هستند.

در این میان اما، مصداق متفاوتی از رسانه نیز در برابر ما خودنمایی می‌کند: «شخصیت‌ها و چهره‌های اثرگذار که از جغرافیای عرصه خویش پا فراتر نهاده‌اند و به‌تنهایی به یک رسانه تبدیل شده‌اند؛ بدون آنکه وابسته باشند به متغیر و عامل فناوری ارتباطی.» از این زاویه، استاد محمدرضا شجریان چندی است که در نقش یک رسانه ظاهر شده است. در این زمینه می‌توان از منظر «مطالعات رسانه و ژورنالیسم»، نکاتی یادآور شد:

۱- شاخص بودن: بی‌تردید، استاد نه‌تنها در موسیقی سنتی -با تمامی زوایای پیچیده‌اش- که در عرصه‌های فرهنگ، ادبیات و جامعه، به یک «چهره شاخص» تبدیل شد.
 مگر «رسانه بودن» چیزی جز «دیده شدن» است؟ رسانه تا شاخص نشود، دیده نمی‌شود و نیک اثرش بسیار گذرا خواهد بود. او توانست به یک عنصر «فراعرصه‌ای» و «فرامتنی» تبدیل شود و همین شاخص بودن از او یک رسانه تمام‌عیار ساخت.
۲- عینی بودن: پایه روزنامه‌نگاری و رسانه، «عینی‌گرایی» است. باوجود ظهور ژانرهای متفاوت تا امروز -ژانر روزنامه‌نگاری تحلیلی- این پایه مهم از میان نرفته است. نگاه عینی استاد به مسائل، رویدادها و دغدغه‌های مردم سرزمینش، از او چهره‌ای ساخت که هر «کنش و واکنشی» از این نماد موسیقی و فرهنگ، موجی می‌ساخت که می‌توان با استدلال رسانه بودن، منطبق ساخت.
۳- همگانی و ملی بودن: کم سراغ نداریم افرادی که به تعبیر هارولد لاسول، در «رمزگذاری‌های پیام» برای مخاطبان‌شان، ناکام مانده‌اند. شما زمانی می‌توانید مخاطب را به‌سوی خویش بکشانید که رمزگذاری شما همان‌گونه «رمزگشایی» شود که منظور نظر شما بوده است. این موفقیت استاد بود که نگاهی مردمی داشت و از موسیقی، «آوازی دیگر» ساخت و «صدای مردم» شد. این کار کمی نیست و همین، رسانه بودن او را بار دیگر به اثبات می‌رساند.
۴- پشتوانه ادبیات: ادبیات، شعر و به‌ویژه غزل‌های ما -از مولانا، حافظ تا خیام و حتی اشعار نو- با استاد، آوازی متفاوت گرفت و به‌مراتب درخشان‌تر هم دیده و هم شنیده
شد. پشتوانه محکم موسیقی او، ادبیات کم‌نظیر، خوش‌آهنگ و شیرین پارسی بود.
 او توانست ادبیات را چونان متن در تار و پود موسیقی کم‌نظیرش بگنجاند و ببافد و محصولی ارائه کند که پیام و متن متفاوتی از آن جلوه‌گر شود. رسانه نیز جز «متن و ادبیات» چیز دیگری نیست.
۵- مظهر وحدت: از «ربنا»ی استاد تا آلبوم «بیداد» و «مرغ سحر» به همه ما آموخت که او می‌خواست همه «نگاه‌های مذهبی»، «ملی و عرفی» را بهم نزدیک سازد و میان‌شان پیوندی محکم برقرار کند. این ویژگی منحصر به‌فرد او بود. شاید به همین دلیل نیز می‌خواست با انتقادهای گاه و بیگاهش، همواره صدای مردم باشد و در مسیر این وحدت، یگانه و پرچمدار.
راستی! اگر نگاهی از روی سعه صدر و قدری فراخ داشته باشیم استاد شجریان -جدا از سنجه‌های پیش‌گفته و به‌مراتب افزون‌تر- نباید خود به یک رسانه مستقل و مردمی تبدیل می‌شد؟...
اینک، چه خوش آرمیده است این صدای نیم قرنِ اخیر و اسطوره‌ای ایران -در کنار فردوسی و اخوان ثالث- هر کدام از یک مکتب متفاوت. تاریخ تو را کم داشت که اینک ندارد.

مجید رضائیان -  استاد دانشگاه و پژوهشگر









چاپ