جنگ آینده جنگ «آب»

آب یک سرمایه ملی است. تا چند دهه پیش مهم‌ترین سرمایه ملی کشورها انرژی بود، اما در آینده‌ای نه‌چندان دور آب را با نفت معاوضه خواهند کرد.

برای آنکه این تصور از آینده زیاد دور از ذهن نباشد کافی است به این نکته توجه کنیم که برای انرژی جز نفت جایگزین‌های نه‌چندان ارزان‌تر در دسترس است. اما جایگزینی برای آب فعلاً وجود ندارد و امروزه تاکید بر صرفه‌جویی در مصرف منابع آبی است. ۲. ۷۰ درصد حجم بدن انسان از آب تشکیل شده و این خود نشان‌دهنده اهمیت آب در زندگی انسان است.
آب، بستر اولیه حیات به شکل شناخت امروزی آن است و جست‌وجوی حیات در دیگر سیارات براساس وجود آب مایع است. حدود ۷۱ درصد وزن یک انسان از آب تشکیل شده و نیز بیش از ۷۱ درصد سطح کره زمین یعنی نزدیک ۳۶۰ میلیون کیلومتر مربع از ۵۱۰ میلیون کیلومترمربع را آب پوشانده است.
 با این همه تنها ۳ درصد از آب‌های کره زمین شیرین و قابل نوشیدن است و باقی آن به‌علت محلول بودن انواع نمک‌ها به‌ویژه نمک خوراکی برای نوشیدن مناسب نیست. از همین ۳ درصد نیز ۲ درصد آن منجمد در دو قطب شمال و جنوب و بیش از ۹۴ درصد شور است.
آب، مهم‌ترین نقش را در اقتصاد جهان دارد. نزدیک ۷۰ درصد آب شیرین مصرفی ازسوی انسان در کشاورزی مصرف می‌شود.
ماهیگیری در آب‌های شیرین و شور یکی از منابع اصلی درآمد در بسیاری از کشورهای جهان محسوب می‌شود. بسیاری از کالاهای مصرفی و اساسی از طریق مسیرهای آبی و به‌وسیله کشتی‌ها و قایق‌ها جابه‌جا می‌شود، همچنین در تجهیزات سرمایشی و گرمایشی خانگی و صنعتی از مقادیر زیادی آب و بخار استفاده می‌شود.
آب حلالی عالی برای بسیاری از مواد معدنی و آلی محسوب می‌شود، به همین دلیل در مصارف صنعتی و خانگی مانند آشپزی و شست‌وشو به‌شدت کاربرد دارد.
آب، یخ و برف در بعضی ورزش‌ها و بازی‌های تفریحی مانند شنا، قایقرانی، اسکی روی یخ و... نقش اساسی دارند.
آب در زبان‌های مختلف با نام‌های مختلفی شناخته می‌شود؛ برای مثال در زبان کردی (آو Awe) می‌گویند که شباهت بسیاری با واژه آب در فارسی و آکوا در لاتین دارد.
همچنین واژه آب در علوم مختلف کاربردهای متفاوتی دارد که براساس آن به نام‌های باران، تگرگ، برف، رگبار، مه، ابر، شبنم، بخار تقسیم‌بندی می‌شود. در علم محیط‌زیست با کلماتی ازجمله آب آشامیدنی، فاضلاب یا پساب، روان‌آب، آب‌جاری، مرداب، گندآب، تالاب، دالان‌آب از این ماده نام برده شده است.
براساس منبعی که آب در آن قرار دارد یا از آن به‌دست می‌آید، این ماده با عناوینی چون آب زیرزمینی، آب معدنی، آب سطحی، آب دریا، آب چشمه، آب قنات، آب چاه به‌کار گرفته می‌شود.
براساس نوع مصرف نیز آب آشامیدنی (یا آب شیر یا آب شرب)، آب معدنی، آب خالص، آب یونیزه قلیایی وجود دارد. براساس کیفیت فیزیکی هم این مایه حیات به آب شور، آب شیرین و براساس مشخصات شیمیایی به آب سبک، آب سنگین، آب سخت، آب مقطر تقسیم‌بندی شده است.
آب حتی براساس مسائل مذهبی در اسلام به انواع مختلف آب جاری، آب کر، آب قلیل، آب مضاف، آب مطلق نامیده شده و در مسیحیت نیز آب مقدس وجود دارد.
توجه کنیم که آب تقریباً سه‌چهارم مساحت زمین را پوشانیده و تاثیر مهمی روی دمای هوا و شرایط جوی دارد. آب خواص ویژه‌ای دارد که آن را از دیگر مایعات متمایز کرده است. بی‌بو، بی‌رنگ و بی‌طعم است.
اگر کسی از فضا به زمین نگاه کند، آن را یک سیاره آبی‌رنگ و پر از آب خواهد دید. این حجم آب باتوجه به چرخه آب به‌طور دائم در بین منابع مختلف در حال جابه‌جایی‌است.
مهم‌ترین منابع آب در کره زمین عبارتند از آب‌های زیرزمینی (چاه، چشمه و قنات)، آب‌های جوی (باران و برف)، آب‌های سطحی (رودخانه، دریاچه، دریا و اقیانوس)، همچنین بخشی از آب موجود در کره زمین به‌صورت بخار در اتمسفر و بخش دیگری نیز به‌صورت جامد در یخچال‌های طبیعی وجود دارد.

میانگین جهانی توزیع
میانگین جهانی میزان استفاده آب در بخش‌های مختلف به‌طور تقریبی به این صورت است:
کشاورزی: حدود ۶۹ درصد
صنعت: حدود ۲۳ درصد
مصارف خانگی: حدود ۸ درصد
در بخش کشاورزی به‌دلیل آبیاری محصولات، میزان زیادی آب مورد استفاده قرار می‌گیرد. از سال ۱۹۶۰میلادی (۱۳۳۸خورشیدی) میانگین جهانی میزان برداشت آب از منابع آبی به‌منظور آبیاری زمین‌ها ۶۰ درصد افزایش یافته، این در حالی است که بین ۲۰ تا ۳۰ درصد آن تبخیر یا جاری می‌شود و هدر می‌رود.
میزان برداشت آب در کشورهای در حال توسعه به‌علت نداشتن ابزار مناسب ۲ برابر کشورهای توسعه‌یافته برای هر هکتار است، در حالی که میزان محصولات کشاورزی تولیدی این کشورها حدود یک‌سوم کشورهای توسعه یافته است. به‌علاوه، در بیشتر نقاط خشک و نیمه‌خشک، به‌علت کمبود بارش‌های جوی، ۹۰ درصد آب مورد نیاز برای آبیاری زمین‌ها از آب شیرین تامین می‌شود، در حالی که کشورهای توسعه‌یافته این رقم را به ۴۰ درصد رسانده‌اند.
توزیع میزان استفاده آب در مصارف خانگی نیز در نواحی گوناگون جهان متفاوت است؛ به‌طور مثال و طبق آمار منتشر شده ازسوی سازمان ملل متحد، میانگین آب مصرفی در ایالات متحده حدود ۵۷۵ لیتر و در اروپا بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ لیتر در روز برای هر شخص برآورد شده است. این سرانه مصرف در کشور موزامبیک به حدود ۱۰ لیتر می‌رسد.

کمبود آب
منابع آب شیرین در سطح زمین به‌طور یکنواخت توزیع نشده‌اند. درحال‌حاضر، ۹ کشور جهان حدود ۶۰ درصد کل منابع آب شیرین را به خود اختصاص داده‌اند که شامل کانادا، چین، کلمبیا، پرو، برزیل، روسیه، ایالات متحده امریکا، اندونزی و هند می‌شود.
در مقابل حدود ۸۰ کشور با کمبود آب روبه‌رو هستند که برخی از آنها به‌طور تقریبی به هیچ منبع آب شیرین قابل‌توجهی دسترسی ندارند؛ مانند کویت، بحرین، مالت، امارات متحده عربی، سنگاپور، اردن و لیبی.
باتوجه به افزایش روزافزون جمعیت، توسعه صنایع و افزایش آلودگی منابع آب شیرین، دسترسی به آب کافی و مناسب در برخی از کشورها به یک بحران جدی تبدیل شده است.
طبق آمار سازمان ملل متحد در دهه اول قرن ۲۱میلادی، ۱.۱ میلیارد نفر به آب آشامیدنی دسترسی ندارند.۲.۶ میلیارد نفر به آب کافی برای بهداشت دسترسی ندارند.۷۰۰ میلیون نفر در ۴۳ کشور با مشکل کمبود پیوسته آب مواجه هستند و ۱.۸ میلیون کودک زیر ۵ سال هر سال از ابتلا به اسهال به‌علت آشامیدن آب ناسالم می‌میرند.

آب ناسالم یک معضل جهانی
با پیشرفت فناوری و بهره‌گیری انسان از صنایع، بسیاری از آلاینده‌ها مانند نیترات، سرب، زنگ‌آهن و حشره‌کش‌ها در آب حل شده‌اند و جدا کردن آنها از آب نیازمند فناوری‌های پیچیده و گران‌قیمتی است که استفاده از آن در مقیاس‌های بزرگ برای تصفیه حجم بالای آب برای هیچ دولتی به‌صرفه نیست. بررسی‌های آماری نشان می‌دهد حجم اعظمی از آب مصرفی روزانه بشر برای فعالیت‌هایی مانند استحمام، شست‌وشوی ظروف و البسه، شست‌وشوی دست و صورت، آبیاری باغچه‌های کوچک و... مصرف می‌شود و تنها ۲ لیتر از آن برای مصرف خوراکی هر نفر استفاده می‌شود، این در حالی است که امروزه دولت‌ها فقط قادر به تامین آب بهداشتی و عاری از میکروب از طریق فرآیند کلرزنی هستند. با این همه معضل آلاینده‌های محلول در آب هنوز به قوت خود باقی است.
آب بیش از دوسوم سطح کره زمین را پوشانده است. بیش از ۹۷ درصد آب‌های موجود در این سیاره در اقیانوس‌ها و دریاها انباشته شده‌اند و تنها حدود ۲.۸ درصد از آب‌های موجود قابل شرب هستند.
مقدار قابل‌توجهی از کل آب‌های سطح کره زمین نیز به‌صورت مناطق قطبی، یخچال‌های طبیعی، رطوبت هوا و خاک هستند که در عمل غیرقابل‌دسترسی‌اند. با این روند تنها ۶۲ درصد این آب در رودخانه‌ها جاری بوده یا به‌صورت دریاچه‌های آب شیرین و منابع زیرزمینی درآمده‌اند و انسان‌ها آب آشامیدنی خود را از این منابع تامین می‌کنند.
امروزه این منابع محدود آب شیرین قابل دسترس در معرض انواع آلودگی‌های میکروبی و شیمیایی قرار گرفته و آلاینده‌های فراوانی از طریق فاضلاب‌های صنعتی و کودهای شیمیایی منابع حیاتی انسان‌ها را به‌طور جدی تهدید می‌کنند.
۱- متاسفانه با توسعه تمدن جدید و صنعتی شدن جوامع، فاضلاب‌های صنعتی، مواد سمی، فلزات سنگین و آلودگی‌های مضر که برای سلامتی موجودات زنده تهدید به‌شمار می‌آیند از قبیل اسیدیته آزاد، مواد قلیایی، گازهای سمی، مواد رادیواکتیو، میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا، چربی و روغن و... را وارد آب‌های شیرین قابل دسترس می‌کنند.
۲- مواد شوینده که در عصر ما بسیار توسعه‌یافته و حجم وسیعی را تشکیل می‌دهد، هر روز و هر ساعت از طریق چاه‌های فاضلاب وارد آب‌های زیرزمینی شده و مولکول‌های کربن‌دار حلقوی (هیدروکربورها) موجود در آنها که به آسانی قابل استحاله و تغییر نیستند، وارد آب‌های زیرزمینی می‌شوند و آلودگی شیمیایی ایجاد می‌کنند. متاسفانه با تمام تلاشی که به‌عمل آمده درحال‌حاضر فقط ۲۵ درصد پاک‌کننده‌ها (دترجنت‌ها) در شرایط معمولی تجزیه می‌شوند و ۷۵ درصد آنها استحاله نمی‌شوند و مولکول‌های حلقوی کربن‌دار آنها شکسته نمی‌شود.
۳- تصفیه‌خانه‌های آب شرب برای مبارزه با آلودگی‌ها با اضافه کردن مقداری کلر که ارزان‌ترین و قابل دسترس‌ترین آنتی‌اکسیدان است، میکروب‌ها و ویروس‌ها را در شرایطی خاص (نه به‌طور کامل) از بین می‌برند. هنگامی که کلر به‌عنوان ماده‌ای گندزدا در تصفیه آب به‌کار می‌رود، در اثر ترکیب کلر با مواد آلی مثل اسید هیومیک، تری‌هالومتان‌ها یا هالوفرم‌ها تولید می‌شوند. شواهدی در دست است که این ترکیبات خاصیت سرطان‌زا دارند و برای سلامتی انسان‌ها زیان‌بخش تشخیص داده شده‌اند. در شکل تصفیه آب به‌طور رایج این‌گونه مواد همچنان در آب باقی می‌مانند و کلر اضافی باقیمانده نیز اثر زیان‌آور خود را بر سلامتی انسان‌ها نشان می‌دهد.
در هر حال تصفیه‌های اولیه تاثیر زیادی بر مقابله با آلودگی شیمیایی و عناصر محلول در آب ندارند. درنتیجه فلزات مضر و نمک‌های زیان‌آور همچنان از طریق آب آشامیدنی وارد بدن انسان می‌شوند و اثرات تخریبی خود را به‌جای خواهند گذاشت.
۴- آب حاوی نمک و فلزات زیان‌آور که میزان آن با رسانایی الکتریکی و مجموع جامدات محلول، مشخص می‌شود، متابولیسم سلولی و سوخت‌وساز سلول‌های بدن را تحت تاثیر قرار داده و در رسیدن غذا و اکسیژن کافی به نسوج و بافت‌های بدن اختلال ایجاد می‌کند. این اختلال به‌شکل خستگی مفرط، ناراحتی‌های پوستی، ضعف در عضلات بدن، سردرد و... ظاهر می‌شود. مواد زائد آب در سیستم گردش خون به‌صورت رسوباتی در جداره رگ‌ها باقی می‌ماند و موجب تصلب شرائن، فشار خون، کاهش کارآیی کلیه‌ها و کاهش ترشحات مفید غدد بدن و در نهایت سکته‌های قلبی، مغزی و سایر عوارض خطرناک می‌شود.
۵- میزان آب موجود در بدن انسان بین ۶۶ تا ۸۵ درصد است که مقدار آن در خون ۷۹ درصد است. آب سالم و بهداشتی آبی است که قادر به انجام ماموریت‌های ضروری برای حیات پرنشاط و سالم باشد.
سوخت‌وساز سلولی به‌طور عمده توسط آب انجام می‌شود و آب به‌طور دائم سلول‌ها و بافت‌ها را با حمل مواد غذایی تغذیه و سپس مواد زائد آنها را به خارج از بدن هدایت می‌کند. در صورت اشباع بودن مولکول‌های آب از عناصر زائد این توانایی کاهش می‌یابد و عوارض آن به‌صورت‌های گوناگون در زندگی ما ظاهر می‌شود.
۶- بهداشت آب آشامیدنی و مضرات ناشی از آلودگی‌های مختلف آب همیشه توجه گروه تصفیه آب را به خود جلب کرده است. آنان به‌منظور جلوگیری از امراض و ناراحتی‌های ناشی از این آلودگی‌ها و توسعه آگاهی عمومی نسبت به آنها تلاش‌های بسیاری کرده که استفاده گسترده از سیستم‌های تصفیه از نتایج این فعالیت‌هاست.

نماد زندگی و نماد پالایش
آب از دیرباز به سبب حیاتی بودن مقدس شمرده می‌شود. آب از یک سو نماد زندگی و از سوی دیگر نماد پالایش و طهارت است. براساس باورهای اسلامی آب تنها مایع پاک‌کننده است. البته پاکی تنها به تمیزی اشاره نمی‌کند و مفهومی گسترده‌تر را فرا می‌گیرد. براساس دستور اسلام، هر مسلمان در روز باید چند بار با آب وضو بگیرد. همچنین در موارد بسیاری مسلمانان باید بدن خود را به‌طور کامل با آب شست‌وشو دهند که به آن غسل می‌گویند. برخی باورهای دینی برای این عنصر مادی به‌دلیل پالایندگی جسم مرتبه پالایندگی روح نیز قائل شده‌اند. در بیان اسطوره‌ای از ایزدان مصری آمده است که پیکر مرده‌ای در آب‌های نیل شناور بود و به زندگی برگشت؛ به این خاطر که در آب‌های نیل غسل داده شد. ایزدبانوی ماه، در اساطیر قبایل نیوزیلند، به نام «مارما» پس از اینکه به‌طور کامل از بین می‌رود، هرگاه در آب‌های زندگانی خود را شست‌وشو می‌دهد دوباره شکوه گذشته خود را بازمی‌یابد. نام وایورا، ایزدبانوی تندرستی در بخشی از جهان، به‌معنای «آب زندگانی» است.
آب مهم‌ترین منبع زندگی در کره زمین است. باید از آن مراقبت کرد تا زندگی ادامه یابد.


چاپ