تغییر اقلیم متهم ردیف اول آلودگی هوا

ذرات تشکیل‌دهنده آلودگی هوا به‌طور معمول در اندازه‌های کوچک‌تر از ۱۰ و ۲.۵ میکرون اندازه‌گیری می‌شوند.

 این ذرات دو منشأ انسانی و زمینی دارند؛ منشأ انسانی به‌طور معمول حاصل احتراق سوخت‌های فسیلی یا دود ناشی از کارخانه‌ها و صنایع است.
ذرات با منشأ زمینی (mineral aerosols) به‌طور معمول از پهنه‌های مستعد تولید گرد و غبار طبیعی (اراضی کشاورزی، پلایاها، شوره‌زارها و...) منتشر می‌شوند. در این میان منابع دیگری نیز برای غبار وجود دارند که جنس ذرات منتشر شده از آنها از نوع زمینی است اما حاصل فعالیت‌های انسان است.
 معادن به‌ویژه معادن شن و ماسه یا کارخانه‌های سیمان از این دسته هستند.
معادن شن و ماسه به‌دلیل نرخ تمام‌شده و همچنین ویژگی‌های طبیعی خود شهرها (توسعه شهرها در کوهپایه‌ها و مخروط افکنه‌ها) به‌طور معمول بسیار نزدیک به شهرها و سایر سکونتگاه‌ها هستند. هرچند فرآیند غربالگری این ذرات در محیط مرطوب انجام می‌شود اما بقایای آنها حاوی ذرات ریز است که به مرور زمان خشک می‌شود. همچنین نقل و انتقال آنها به ناچار فرآیندی غبارخیز است. جنس ذرات ماسه بیشتر از کانی کوارتز است که معادل ریزتر آنها به‌طور سیلیکا در هوای شهرها منتشر می‌شود.
شاید در گذشته وجود این معادن در حاشیه شهرها از جنبه اقتصادی بسیار سودمند بوده اما گسترش شهرهای بزرگ سبب شده این معادن در محدوده‌های شهری قرار گیرند؛ مانند آنچه درباره کلانشهرهایی مانند تهران یا کرج دیده می‌شود.
 به بیان دیگر این معادن در بیشتر کلانشهرها و در داخل شهر قرار دارند. از سوی دیگر مسئله تغییر اقلیم بر جهت بادهای غالب تاثیرگذار است یا دست‌کم می‌تواند در آینده تاثیرگذار باشد؛ به‌عنوان مثال اگر در گذشته جهت باد غالب غربی و شمالی آلاینده‌های جوی ناشی از فعالیت مراکز آلاینده جنوب شهر تهران از جمله معادن شن و ماسه را به سمت جنوب و شرق و در مجموع بیرون شهر و مراکز جمعیتی هدایت می‌کرد، امروزه شدت و تواتر بادهای جنوبی و جنوب شرقی افزایش یافته و سبب انتقال آلاینده‌ها و تجمع آنها در سطح شهر می‌شود.
مجموع این عوامل یعنی گسترش شهرها و تراکم جمعیت، آلودگی‌های بالای انسانی، بادهای غالب و... سبب شده معادن شن و ماسه به همراه سایر منابع، تاثیر بیشتری بر آلایندگی کلانشهرها داشته باشند.
در این میان اتخاذ تدابیری در فرآیند استخراج، خردایش، سرند و انتقال می‌تواند در کاهش آثار نامطلوب زیست‌محیطی موثر باشد.
همچنین اکتشاف معدن جدید در فواصل دورتر و البته اقتصادی نسبت به شهرها در آبرفت‌ها یا معادن سنگی که به‌طور معمول ذخایر بیشتر و مطمئن‌تری نیز هستند از جمله راهکارهای عملیاتی و مناسب است.
علیرضا شهیدی ـ رئیس سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی


چاپ