معدنکاری سبز با فناوری‌های نو

نرگس قیصری- گروه معدن: فعالیت‌های معدن و معدنکاری در محیط‌زیست و منابع طبیعی زیرساخت‌ها و شرایط خاص خود را می‌طلبد و لازم است تا با احتیاط بیشتری نسبت به برداشت مواد معدنی موجود در حوزه محیط‌زیستی همچون جنگل عمل کرده و در انتها نسبت به بازسازی و بازگشت آن به حالت اولیه اقدام کرد.

در بسیاری از کشورهای معدنی و پیشرفته شاهدیم که قوانین سختی برای معدنکاران تعریف شده و آنها ملزم به رعایت این قوانین هستند. اما جالب است بدانیم که آنها با استفاده از فناوری‌های نو و پیشرفته در مراحل ابتدایی کار همچون اکتشاف کمترین آسیب را به محدوده مورد نظر وارد کرده و بعد از اتمام معدنکاری با بازسازی پوشش گیاهی و استفاده بهینه از آن همچون استفاده از تونل‌ها برای پرورش قارچ یا طراحی بخش‌های مختلف معدن باعث جذب گردشگر می‌شوند.


ایران که از ظرفیت بالای معدنی برخوردار است در صورتی که فعالان معدنی احساس امنیت از بازگشت سرمایه خود داشته و از حمایت دولت برخوردار شوند می‌توان بهره بیشتری از معدن برده و آسیب کمتری به محیط‌زیست وارد کرد. چرا که بخشی از ذخایر معدنی در منابع طبیعی و حتی جنگل‌ها قرار گرفته است. حال اگر امکان استفاده از فناوری‌های نوین برای معدنکاران فراهم شود و آنها نیز بخشی از درآمد خود را به فعالیت‌های زیست‌محیطی اختصاص دهند شاهد تحول بزرگی در بخش معدن و معدنکاری خواهیم بود.

آرمین سلسانی، کارشناس اکتشاف درباره فعالیت‌های معدنکاری در جنگل‌ها و چالش‌های پیش رو در این بخش به گفت: مهم‌ترین بحثی که در زمینه فعالیت‌های معدنکاری در جنگل‌های ایران وجود دارد این است که زیرساخت‌ها و قوانین لازم برای انجام اینگونه فعالیت‌ها در ایران تاکنون تدوین نشده و این درحالی است که در کشورهای پیشرفته و صنعتی بهره‌برداران معدنی باید بعد از اتمام فعالیت‌های خود، معدن را به حالت اولیه یا بهتر از روز نخست بازگردانند. به این ترتیب که اگر معدن به شکل روباز است بخشی از آن را طراحی کرده و به منطقه گردشگری تبدیل می‌کنند. همچنین در صورت وجود تونل، از آن برای پرورش قارچ استفاده می‌کنند تا هم جنبه درآمدی داشته باشد و هم از منطقه استفاده مفید کنند. بنابراین معدنکار موظف است که بهتر از حالت اولیه محدوده را به دولت بازگرداند.
وی ادامه داد: اما در ایران اینگونه نیست و زمانی که فعالیت معدنی معدنکار پایان می‌یابد، هیچ اقدامی برای بازسازی معدن انجام نمی‌دهد و بعد از مدتی به فراموشی سپرده می‌شود. لازم به یادآوری است بزرگترین مشکلی که بعد از فعالیت‌های معدنی به جای می‌ماند زهاب‌های تولید شده است که آسیب‌های بسیاری را برای محیط‌زیست به وجود می‌آورد.

 


تامین زیرساخت‌های اولیه مهم است
سلسانی با بیان اینکه فعالیت معدنی در جنگل‌ها نیز چالش‌ها و مشکلات بیشتری دارد، خاطرنشان کرد: فعالیت‌های معدنی در ایران از مرحله اکتشاف تا فرآوری مواد معدنی فرآیندهایی بسیاری دارد. استفاده از مواد منفجره در بخش معدن و همچنین بکارگیری مواد شیمیایی از مواردی است که باعث آسیب رساندن به محیط‌زیست می‌شود چراکه فعالیت‌ها مکانیزه نیست و در بیشتر موارد کار به روش سنتی انجام می‌شود. حال اگر تصمیم گرفته شود تا روش معدنکاری را از سنتی به سیستماتیک ارتقا دهند در وهله نخست علاوه بر تامین تجهیزات و فناوری‌های مورد نیاز برای آن، لازم است تا زیرساخت‌ها و قوانین جدید را مانند دیگر کشورهای معدنی پیشرفته برای معدنکاران تعریف کرده و بعد از آن سازمان محیط‌زیست که به عنوان اصلی‌ترین بانی طرح نگهداری از منابع طبیعی شناخته شده به شکل کامل بر فعالیت‌های معدنی در جنگل‌ها نظارت داشته باشد.


وی بیان کرد: اجرای فعالیت‌های معدنکاری در جنگل‌ها با دیگر محدوده‌های معدنی متفاوت بوده و لازم است تا برای برهم نزدن چرخه زندگی و محیط‌زیست، انجام عملیات‌های اکتشافی و استخراجی بدون ایجاد آلودگی‌های صوتی باشد و تعداد کمی از درختان قطع شوند. همچنین با انتخاب بهترین مسیر برای ساخت جاده اقدام شود. با توجه به وضعیت معادن و معدنکاری در ایران که در بیشتر موارد، آنها به فکر بیشترین سود در بازه زمانی کم هستند برای رسیدن به این مهم نیاز است تا اول زیرساخت آن فراهم شده و با تصویب مصوبه‌ها و قوانین جدید و همچنین ممنوعیت‌هایی که برای آن تثبیت شده، اقدام شود تا زمینه برای اجرایی شدن آن مهیا شود.وی اظهار کرد: گفتنی است در برخی از کشورهای پیشرفته و معدنی فعالیت معدنکاری در جنگل‌ها انجام می‌شود اما باید توجه داشت که آنها فناوری‌های روز دنیا در بخش‌های مختلف استخراج و اکتشاف را به‌کار می‌گیرند که در رده بالاتری نسبت به فناوری‌های موجود در ایران قرار دارد. به عنوان مثال در بخش فرآوری مواد معدنی بسیاری از واحدها از روش‌های سنتی استفاده می‌کنند که به دلیل ایجاد آلودگی‌های صوتی و زیست‌محیطی خطرات بسیاری را برای این مناطق به دنبال خواهد داشت.
وی معتقد است که معدنکاران ایرانی در ابتدا باید آزمون خود را در دیگر محدوده‌های معدنی که خارج از مناطق جنگلی و زیست‌محیطی قرار دارند به نوعی پس دهند و سپس نسبت به ورود به محدوده‌های معدنی که در جنگل‌ها قرار گرفته‌اند، اقدام کنند.

 


بازگشت سرمایه در اولویت است
سلسانی در ادامه اظهار کرد: در حال حاضر معدنکاران ایرانی در وهله نخست به بازگشت سرمایه و بازه زمانی آن فکر می‌کنند و اندیشه‌ای درباره آسیب‌های وارد شده به محدوده معدنی و اینکه نیاز است تا در پایان عملیات نسبت به بازسازی آن اقدام کنند وجود ندارد. بنابراین با داشتن این طرز تفکر اگر معدنکاران تصمیم به ورود به محدوده‌های معدنی موجود در مناطق جنگلی را بگیرند در نهایت شاهد از بین رفتن جنگل‌ها، مراتع و محیط‌زیست کشور خواهیم بود.وی عنوان کرد: دولت می‌تواند با حمایت بخش خصوصی زمینه را برای اجرای فعالیت‌های معدنی در محدوده‌های محیط‌زیستی فراهم کند به این ترتیب که با دادن تسهیلات و یارانه به آنها ضمن ایجاد انگیزه برای فعالیت‌های معدنی نسبت به انجام فعالیت‌های زیست‌محیطی نیز اقدام کنند. از طرفی نیاز است تا سازمان محیط‌زیست هم از قدرت و توانایی کافی برای کنترل و نظارت پایدار روی تمام معادنی که در محدوده‌های زیست‌محیطی قرار گرفته‌اند برخوردار بوده و به وظایف خود عمل کند تا در مقابل معدنکاران نیز ملزم به رعایت شاخص‌های اعلام شده برای انجام فعالیت‌های معدنی باشد و سازمان محیط‌زیست نیز با نظارت‌های مکرر و همیشگی از به وجود آمدن هرگونه مشکل جلوگیری کند.

 


استفاده از فناوری‌های نوین
محمد درویش، مدیرکل آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز درباره چالش‌های معدنکاری در مناطق جنگلی در ایران در گفت‌وگو با اظهار کرد: دستورالعمل‌های زیست محیطی فعالیت‌های معدنی در مناطق محیط‌زیست در اختیار فعالان این بخش قرار گرفته است. یکی از موارد یاد شده در دستورالعمل ها درباره فعالیت‌های اکتشافی است. به این ترتیب که اگر برای اجرای عملیات اکتشافی از فناوری‌های نوین جهان استفاده شود میزان تخریب‌های وارد شده به محیط‌زیست و منابع طبیعی به نسبت قابل توجهی کاهش پیدا خواهد کرد.

وی در ادامه بیان کرد: در حال حاضر فعالیت‌های معدنکاری در ایران به گونه‌ای است که محدوده بزرگی را به شکل آزمون و خطا مورد بررسی قرار داده و با حفاری‌های بسیار، در آخر رگه مورد نظر را که برای آنها ارزش اقتصادی دارد پیدا کرده و نسبت به برداشت از آن اقدام می‌کنند. این در حالی است که با استفاده از فناوری‌های نوین می‌توان در مرحله نخست به نقاطی که برداشت از آن ارزش اقتصادی دارد، دست یافت و دیگر به ساخت جاده‌های مختلف تخریب پوشش گیاهی و مانند آن که موجب تخریب محیط‌زیست می‌شود، نیاز نخواهد بود. درویش به یکی دیگر از مواردی که بیشتر از سوی معدنکاران نادیده گرفته می‌شود، اشاره کرد و گفت: زمانی که فعالیت‌های معدنی پایان می‌یابد، لازم است تا بهره‌بردار طبیعت را به شکل اولیه اش باز گرداند و این در حالی است که در فعالیت‌های معدنی ایران این برنامه کمتر دیده شده و بعد از اتمام فعالیت‌های اکتشافی و معدنکاری بودجه‌ای صرف بازسازی منطقه نمی‌شود.

 


بهای گزاف معدنکاری برای محیط‌زیست
وی معتقد است خام فروشی یکی از معضلات موجود در بخش معدن ایران است که بدون هیچگونه عملیات فرآوری و تولید محصول نهایی با ارزش اقتصادی صادر می‌شود. چراکه استخراج مواد معدنی بهای گزافی را به دنبال دارد که ازجمله مهم‌ترین آنها تخریب منابع طبیعی و محیط‌زیست است و این درحالی است که بخش معدن می‌تواند با یک دهم از فعالیت‌های معدنی و حفاری که هم‌اکنون انجام می‌دهد با فرآوری و تولید محصول نهایی به درآمد قابل‌قبولی دست پیدا کند.درویش اظهار کرد: در تمام جهان ۱۰درصد از درآمد حاصل از بخش معدن به حوزه پژوهش اختصاص می‌یابد و این درحالی است که در ایران میزان بودجه اختصاص داده شده به پژوهش‌ها از بخش معدن بسیار کم است و به طور عملی ماشین‌آلات و دستگاه‌هایی که در عملیات حفاری استفاده می‌شود بسیار قدیمی هستند.
حال اگر از فناوری‌های نوین که قدرت بالایی برای حرکت در شیب‌های بسیار تند را دارند استفاده شود دیگر نیازی به ساخت جاده نخواهد بود. در واقع ساخت جاده به وسیله بهره‌برداران معدنی در ایران را به نوعی می‌توان صرفه جویی در هزینه و همچنین فقر پژوهشی آنها دانست. وی عنوان کرد: برخی از کشورهای معدنی که فعالیت‌های گسترده‌ای در این حوزه دارند و از محدوده‌های معدنی موجود در جنگل‌ها نیز بهره‌برداری می‌کنند روش جالبی را در برنامه‌های خود قرار داده‌اند.

به این ترتیب که آنها در کنار فعالیت‌های معدنی فعالیت‌های زیست‌محیطی انجام می‌دهند تا از آسیب رسیدن به محیط‌زیست جلوگیری شود. در ایران نیز می‌توان چنین روشی را در پیش گرفت؛ چرا که بخش معدن از ظرفیت بالایی برخوردار است و می‌تواند بخشی از درآمدهای خود را به مواردی همچون ظرفیت سازی اطلاعاتی در حوزه محیط‌زیست، تقویت تشکل‌های مردم نهاد در این حوزه و همچنین ساخت مدارس طبیعت یا مدرسه‌های محیط‌زیست، انتشار کتاب‌های محیط‌زیستی، حمایت از تدوام انتشار سایت‌های مرتبط با محیط‌زیست و... اختصاص دهد و به این ترتیب علاوه بر گسترش فعالیت‌های معدنی در محدوده‌های جنگلی و محیط‌زیستی کشور به رشد فعالیت‌های محیط‌زیستی کمک کند.


چاپ