دیوار بلند کم‌آبی مانع توسعه صنایع معدنی است

آب آینده‌ساز صنایع

معدن و صنایع معدنی از اهمیت ویژه‌ای در مسیر توسعه اقتصادی کشور برخوردارند تا جایی‌که بارها موضوع جایگزینی درآمدهای معدنی و نفت مطرح شده است.

با این وجود، فعالیت در بخش معدن و صنایع معدنی به الزاماتی نیاز دارد که از جمله مهم‌ترین آنها باید به آب اشاره کرد. از آنجاکه ایران کشوری خشک است و کم‌آبی هر سال قوی‌تر از گذشته ما را تهدید می‌کند، نمی‌توان به آسانی از کنار این چالش یا کمبود گذشت. در واقع انتظار می‌رود هر توسعه‌ای در بخش معدن و صنایع وابسته به آن همگام با تدوین الگوهای مناسبی برای مصرف آب و مدیریت پساب باشد. بدین معنی که فرآیندهای بازیافت آب در واحدهای صنایع معدنی بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. از میان صنایع معدنی گوناگون، بیشترین مصرف آب به تولید طلا، مس و فولاد اختصاص دارد. البته با توجه به ظرفیت قابل‌توجه تولید فولاد کشور و ظرفیت‌هایی که برای توسعه در این صنعت درنظر گرفته‌شده، مصرف آب در این صنعت همواره در طول سال‌های گذشته مورد توجه بوده است. در واقع محیط‌زیستی‌ها و فعالان حفاظت محیط‌زیست در تلاشند زمینه مدیریت درست منابع آب را در کشور فراهم کنند. فولادی‌ها نیز در طول سال‌های گذشته تلاش‌های زیادی را برای مدیریت مصرف آب ترتیب داده‌ و اقدامات گوناگونی مانند بازچرخانی، بهره‌گیری از پساب‌ها و... را در دستور کار خود قرار داده‌اند.

ضرورت مدیریت منابع آب

علی محمدی، کارشناس و فعال صنعت فولاد در گفت‌وگو با صمت و در ارزیابی مصرف آب در صنایع کشور به‌ویژه در زنجیره فولاد گفت: آب یکی از چالش‌های مهم جهان به‌‌ویژه در کشورهایی مانند ایران که در مناطق گرم و خشک واقع شده‌اند، به‌شمار می‌رود. آمارها نشان می‌دهد در سال‌های اخیر، کمبود شدید منابع آب و کاهش بارندگی‌ به بحرانی‌شدن شرایط آب در کشور منجر شده است. بنابراین لازم است مدیریت مصرف آب جدی گرفته شود.

با وجود آنکه میزان آب مصرفی در صنایع کشور، درصد بسیار اندکی از مصرف آب کل کشور را به خود اختصاص می‌دهد باید صنایع در راستای استفاده بهینه از منابع آب بیشتر تلاش کنند. برنامه‌ریزی درست برای مدیریت مصرف آب در صنعت فولاد نیازمند شناخت درست مصرف آب در فرآیندهای مختلف تولید فولاد است. اهمیت دسترسی مناسب یک واحد تولیدی به آب به این دلیل است که فرآیند تولید بدون آب شیرین امکان‌پذیر نیست، از سوی دیگر، دسترسی مناسب به آب (نزدیکی به بندرها) فرآیند حمل و جابه‌جایی مواد (مواد اولیه، محصول و...) را آسان می‌کند.

محمدی در پاسخ به سوالی مبنی بر راهکارهای کاهش مصرف آب در صنعت فولاد گفت: کاهش مصرف آب در هر واحد تولیدی اعم از واحدهای فولادی از اهمیت بسیاری برخوردار است.

 بخشی از این اهمیت از آنجا ناشی می‌شود که مصرف آب نیز مانند هر ماده مصرفی هزینه دارد و بخشی از نرخ تمام‌شده محصول را به خود اختصاص می‌دهد. از آنجایی‌‌که کاهش نرخ تمام‌شده عامل مهمی در افزایش قدرت رقابت به‌شمار می‌رود، هر مجموعه به‌دنبال کاهش مصرف مواد است تا از هزینه‌های تولید خود بکاهد. بیش از ۹۰ درصد آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و بخش صنعت کمتر از ۲ تا ۳ درصد آن را مصرف می‌کند. آب مصرف‌شده در صنایع فولادی نیز کمتر از حدود ۰.۲ درصد از کل آب کشور را در اختیار دارد.

در تصفیه‌خانه‌ها اجرای طرح‌هایی مانند توسعه واحدهای RO افزایش کیفیت آب را دنبال دارد و حدود زیادی مصرف آن را کاهش می‌دهد. تصفیه پساب، مدیریت مصرف آب در بخش‌های فولاد‌سازی و بازچرخ‌خوانی آب نیز از دیگر اقداماتی هستند که در صرفه‌جویی آب موثر است.

این فعال صنعت فولاد در ادامه و در پاسخ به سوالی درباره ارزیابی صنایع فولادی در مناطق مرکزی کشور، گفت: آب مولفه مهمی در زمینه طرح‌های فولادی است. اهمیت آب به حدی است که در مطالعات امکان‌سنجی برای آغاز یک پروژه دسترسی به آب ارزیابی می‌شود. براساس شاخص جهانی، برای تولید هر کیلوگرم فولاد به ۸ لیتر آب نیاز است که این شاخص در میان فولادسازان ایرانی به‌‌دلیل استفاده از فناوری‌های گوناگون، متغیر است. دسترسی به آب‌های جاری مانند رودخانه یکی از مهم‌ترین فاکتورهای طرح‌های فولادی است.

هزینه‌های مجاورت طرح‌های فولادی در کنار آب، به مراتب کمتر از طرح‌هایی است که باید آب را به محل کارخانه انتقال داد. از سویی اقلیم کشور ما گرم و خشک است و اولویت با تامین آب شرب است؛ بنابراین احداث صنایع فولادی در فلات و مناطق مرکزی کشور منطقی به نظر نمی‌‌آید.

تامین آب شرب اولویت دارد

محمدی در پایان و در پاسخ به سوالی مبنی بر ارزیابی انتقال آب برای مصارف فولادی به مناطق خشک کشور گفت: همانطور که پیش‌تر هم اشاره شد، تامین آب شرب در مناطق گرم و خشک کشور اولویت دارد؛ بنابراین انتظار می‌رود به جای تعریف طرح‌های صنایع فولاد در مناطق کویری که نیاز به انتقال آب و متحمل شدن هزینه‌های هنگفت دارد، طرح‌ها را در مناطقی که دسترسی به آب‌های آزاد دارند، تعریف و اجرا کرد. انتخاب محل‌هایی با امکان دسترسی و تامین حداقل میزان آب مورد نیاز فرآیندهای تولید با نگاهی به آینده، استفاده از فرآیندها و فناوری‌های به‌ روز و دارای کمترین میزان مصرف آب برای تولید و طراحی خطوط براساس پیش‌بینی چرخه‌های باز استفاده در خطوط گوناگون تولید از دیگر مواردی هستند که در تعریف طرح‌های فولادی باید در نظر گرفته شوند. در همین حال از لحاظ محیط‌زیستی در مناطقی که در شرایط عادی هم از کمبود آب رنج می‌برند، احداث شرکت‌های صنعتی اثرات جبران‌‌ناپذیری بر محیط‌زیست به جای می‌گذارند.

انگشت اتهام به سمت فولادی‌ها

رضا شهرستانی، عضو هیات مدیره انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران در گفت‌وگو با صمت و در پاسخ به سوالی مبنی بر ارزیابی بهره‌وری استفاده از آب در صنایع کشور به‌ویژه صنایع فولادی، گفت: ۹۳ درصد مجموع آب شیرین کشور به مصرف در بخش کشاورزی و زراعت اختصاص می‌یابد. ۴ درصد از این مصرف به مصارف شهری تعلق دارد. این درحالی است که مجموع مصرف آب صنایع حدود ۳ درصد برآورد می‌شود. در مجموع آب مورد استفاده در صنایع آنقدرها هم بالا نیست؛ بنابراین در درجه نخست انتظار می‌رود برای بهبود بهره‌وری آب، روی بخش کشاورزی تمرکز شود.

وی تاکید کرد: با وجود ارقام یادشده در ادبیات عامه شاهدیم که صنایع به مصرف آب و هدررفت آن متهم می‌شوند. این اتهام درحالی است که فعالان صنعتی با درک شرایط کم‌آبی و خشکسالی، تلاش قابل‌توجهی را بهره‌وری هرچه بیشتر در مصرف آب ترتیب داده‌اند.

عضو هیات مدیره انجمن تولیدکنندگان فولاد گفت: صنعت فولاد به سبب دمای بالای ذوب، مصرف آب قابل‌توجهی را به خود اختصاص می‌دهد. البته اغلب صنایع فولادی در تلاش هستند تا خنک‌سازی را در فضای بسته اجرایی و از این آب به مراتب استفاده کنند، در چنین شرایطی از مصرف آب صنایع به مراتب کاسته می‌شود.

در همین حال، برخی مجموعه‌های فولادی کشور به‌دنبال آن هستند تا فرآیند‌هایی که مصرف آب دارند را حذف کنند. به‌عنوان نمونه، سیستم‌هایی که در بخش گندله‌سازی و احیا وجود دارد به‌ازای تبدیل هر تن کنسانتره به گندله و آهن اسفنجی، حدود ۴ مترمکعب آب مصرف می‌کند. اما در حال‌حاضر فرآیندهایی ابداع شده‌اند که مصرف آب را در این فرآیند به صفر کاهش داده است. بدون تردید اجرایی شدن این دست اقدامات تاثیر بسزایی بر بهره‌وری در مصرف آب خواهد داشت.

شهرستانی افزود: مصارف آب توسط صنایع ما حتی به مراتب کمتر از مصارف این محصول در سایر کشورهاست. در واقع خشک بودن کشور زمینه بهره‌وری هرچه بیشتر آب مصرفی در صنایع فولادی را فراهم کرده است.

عضو هیات مدیره انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران در پاسخ به سوالی مبنی بر احداث واحدهای فولادی در مناطق خشک و کم‌آب کشور، گفت: محل احداث واحدهای فولادی به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود که دسترسی به مواد اولیه موردنیاز این صنعت به آسانی امکان‌پذیر باشد.

 برای تولید یک کیلوگرم شمش فولاد به حدود ۳ کیلوگرم سنگ آهن نیاز است؛ بنابراین انتقال این حجم از ماده معدنی به مناطق دور، هزینه‌بر است. عموما ترجیح داده می‌شود که واحدهای فرآوری شامل کنسانتره‌سازی و گندله‌سازی در کنار واحدهای معدنی احداث شود؛ بنابراین در ساخت یک واحد فولادی موارد متعددی مانند دسترسی به آب، انرژی، مواد اولیه، بازار فروش و... درنظر گرفته می‌شود و آب تنها یک مورد آن است.

این فعال صنعت فولاد در پایان خاطرنشان کرد: مجموعه‌های فولادی و معدنی در طول سال‌های اخیر کوشیده‌اند با هزینه خود آب را از خلیج‌فارس به مناطق مرکزی منتقل کنند تا بدین‌ترتیب آب مورد نیاز در این صنایع تامین شود. بدون تردید اجرای این پروژه می‌تواند زمینه توسعه صنعتی و به‌دنبال آن توسعه اقتصادی و اجتماعی را مناطق خشک کشور و کویری فراهم کند.

سخن پایانی

صنعت فولاد در رده صنایع آب‌بر قرار دارد و از این‌رو هرگاه صحبت از کم‌آبی می‌شود، انگشت اتهام به سمت این صنایع نشانه می‌رود. به‌ویژه که بسیاری از واحدهای فولادی کشور به سبب دسترسی آسان به منابع معدنی در مناطق خشک کشور احداث شده‌اند. با این وجود، واحدهای فولادی در طول سال‌های اخیر کوشیده‌اند تا اقدامات گوناگونی مانند تصفیه آب، بهره‌گیری از پساب‌ها و بازچرخانی چندین باره، مصرف این مایه حیات را در فرآیندهای تولیدی به حداقل کاهش دهند. امید می‌رود اهمیت و اثرگذاری آب در تداوم نسل بشر بیش از پیش موردتوجه سیاست‌گذاران و فعالان صنعتی باشد. در واقع الگوهای علمی برای مصرف آب و مدیریت پساب تدوین و بر اجرای آن از سوی صنایع نظارت شود.

 


چاپ