در گفت‌وگو با یکی از فعالان صنعت روی کشور مطرح شد

تعامل میان محیط‌زیست و تولیدکنندگان

هر نوع فعالیتی که در مسیر صنعتی شدن انجام می‌شود، تغییراتی را در اکوسیستم به‌دنبال دارد و از منظر محیط زیستی اهمیت می‌یابد. فعالیت در حوزه معدن و صنایع‌معدنی و همچنین تولید فلزات در رده فعالیت‌هایی است که ظرفیت آلایندگی محیط‌زیست را دارد.

تولید فلز روی نیز در دسته همین صنایع جای گرفته است. امکان آلایندگی در این صنعت از مرحله‌استخراج آغاز می‌شود و در سایر مراحل مانند انتقال این ماده معدنی به واحدهای فرآوری، نگهداری باطله‌ها در معدن، تولید کنسانتره‌ و تولید شمش فلزات ادامه دارد. در همین حال باید خاطرنشان کرد که تولید این فلز در ایران جایگاه ویژه‌ای نیز دارد، چراکه دخایر قابل‌توجهی از این ماده معدنی در کشور وجود دارد و ظرفیت قابل‌توجهی برای تولید شمش این فلز احداث شده است. با این وجود، می‌توان نحوه استخراج و تولید این فلز را به‌گونه‌ای مدیریت کرد که هیچ‌گونه آلایندگی برای طبیعت به همراه نداشته باشند.  برای بررسی این موضوع و چالش‌هایی که در این مسیر برای تولیدکنندگان روی به وجود آمده، با محمد حیدرزاده، قائم‌مقام مدیرعامل و مدیر کارخانه خالص‌سازان روی زنجان گفت‌وگو کرده‌ایم. حیدرزاده در گفت‌وگو با صمت تاکید کرد: رعایت پارامترهای محیط زیستی از اولویت برخوردار است اما نباید به‌گونه‌ای عمل شود که زمینه ادامه فعالیت از تولیدکنندگان سلب شود، چراکه پیامدهای توقف تولید به مراتب بیشتر است.


فعالیت در صنعت روی با چه چالش‌های محیط زیستی روبه‌رو است؟ پارامترهای حفظ محیط‌زیست در این صنایع چه میزان مورد توجه قرار دارند؟

استخراج خاک حاوی روی از معدن و انتقال آن به واحدهای کنسانتره‌سازی، دپوی باطله در معدن و تولید شمش روی با عارضه‌های محیط زیستی همراه است و تلاش برای رفع این عوارض ضروری به‌نظر می‌رسد. گام نخست در این مسیر، دپوی درست باطله‌های حاصل از فعالیت‌های معدنی است. توجه به این نکته ضروری به‌نظر می‌رسد حجم این باطله‌ها قابل‌توجه است و همین موضوع کار ذخیره‌سازی آنها را دشوار می‌کند.
 با این وجود، عملیات ذخیره‌سازی باید به‌گونه‌ای اجرایی شود که آلاینده‌ها از طریق باد یا خاک منتقل نشوند. 
در ادامه باید تاکید کرد که تولید در واحد فرآوری نیز با پسماند و ضایعات همراه شده و درنتیجه انباشت ایمن این پسماندها ضروری است.
کنسانتره تولید شده در واحد فرآوری برای تولید شمش روی به واحدهای هیدرومتالورژی منتقل می‌شود. در طول فرآیند تولید شمش، انواع فیلترکیک‌ها و ضایعات حاصل می‌شود که هرکدام آلایندگی و پیامدهایی را به همراه دارند. درنتیجه باید متناسب با مقتضیات و با رعایت استانداردها با این آلودگی‌ها برخورد شود. 
به عقیده شما، چگونه و با چه راهکاری می‌توان زمینه حفاظت از محیط‌زیست را هنگام تولید روی فراهم کرد؟
گام نخست در این مسیر به حداقل رساندن ضایعات است؛ یعنی باید فرآیندهای تولید با هدف کاهش حداکثری پسماندها کنترل شوند. در ادامه باید نسبت به بازیافت آنها اقدام شود؛ یعنی با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین فلزات آلاینده و با ارزشی که در پسماندها باقی مانده است را در قالب محصول جانبی استخراج کرد. منظور از محصول جانبی آن است که آلایندگی برای محیط‌زیست به همراه ندارد و در عین حال، قابلیت فروش و استفاده را دارد. به‌عنوان نمونه، در فیلترکیک‌های تصفیه بازمانده از واحدهای تولید شمش روی، عناصری مانند نیکل، کادمیوم، کبالت و... وجود داد. این عناصر محیط‌زیست را آلوده می‌کنند؛ بنابراین می‌توان آنها را به رآکتورهایی منتقل و با جداسازی عناصر یادشده محصولاتی مانند شمش نیکل، کادمیوم و اکسید کبالت تولید کرد. درواقع محصولی تولید می‌شود که نه‌تنها آلودگی ندارد، بلکه به محصولی با ارزش‌افزوده بالاتر تبدیل خواهندشد.

توجه به شاخصه‌های محیط زیستی چه مزیت‌های اقتصادی را برای مجموعه‌ها به‌دنبال دارد؟ 
اقدامات یادشده از یک‌سو به منزله درآمدزایی است و از سوی دیگر، چالش‌های محیط زیستی را برطرف می‌کند. این روند بازیافت را تا جایی باید انجام داد که یک واحد تولیدی هیچ ضایعاتی به همراه نداشته باشد. ضایعات باقیمانده را نیز می‌توان در صنعت ساخت‌وساز یا راه‌سازی به‌کار گرفت. 

تولید روی بدون آلایندگی در جهان از چه میزان اهمیت برخوردار است؟ 
توجه به این نکته ضروری به‌نظر می‌رسد که واحدهای توسعه‌یافته در صنعت روی جهان از فناوری‌های پیشرفته‌تری برای تولید شمش استفاده می‌کنند. 
رعایت مسائل زیست محیطی برای این شرکت‌ها اهمیت دارد؛ اما در همین حال در تلاشند از ماده معدنی نهایت استفاده اقتصادی را کسب کنند تا ارزش‌افزوده بیشتری حاصل شود؛ درنتیجه استخراج تمام فلزات موجود در این خاک برای آنها اهمیت ویژه‌ای دارد. 
اما در عین حال باید خاطرنشان کرد که تولید شمش روی در ایران با سایر تولیدکنندگان بزرگ دنیا یک تفاوت اساسی دارد. 
آنهم اینکه ظرفیت تولید واحدهای تولیدکننده روی در ایران اغلب پایین است. در چنین شرایطی، احداث واحدی برای بازیافت نیکل یا کادمیوم و.... برای آنها هیچ صرفه اقتصادی ندارد. 

چگونه می‌توان زمینه حفظ هرچه بیشتر محیط‌زیست را در میان تولیدکنندگان روی فراهم آورد؟ 
چنانچه زمینه ورود تجهیزات و فناوری‌های نوین به کشور تسهیل شود، امکان تولید در عین احترام به محیط‌زیست نیز فراهم می‌شود، چراکه استفاده از تجهیزات نوین از میزان آلایندگی صنایع می‌کاهد. 
با این وجود، گاهی با رویکرد سرکوبی در مقابل صنایع و تولیدکنندگان روبه‌رو هستیم که به آن نقد وارد است؛ یعنی چنانچه واحدی استانداردهای محیط زیستی را رعایت نکند، آن را جریمه یا تعطیل می‌کنند. اما باید خاطرنشان کرد که چنین رویکردی بدون تردید مشکلی را برطرف نمی‌کند. این روش تنها به تعطیلی واحدهای تولید شمش و بیکاری کارگران منجر می‌شود. درواقع انتظار می‌رود این دست چالش‌ها با برقراری تعامل میان سازمان محیط‌زیست و تولیدکنندگان برطرف شود. 

آیا تاکنون با چالش جدی در مسیر تولید به‌دلیل شرایط محیط زیستی روبه‌رو شده‌اید؟
به‌تازگی چالش جدیدی فعالیت فعالان صنعت روی که در شهرک تخصصی روی زنجان واقع شده‌اند را تحت‌تاثیر قرار داد. 
منطقه‌ای با عنوان دپوی شهرک روی به انباشت کیک‌ها یا ضایعات این واحدها اختصاص داشت. این محل دپو در ضلع شمالی شهرک قرار دارد. اما در ابتدای مهر امسال محیط‌زیست این پسماندها را خطرناک اعلام و عنوان کرده که باید محل دپو آنها به منطقه دیگری منتقل شود. (چراکه این منطقه به شهر زنجان نزدیک بوده و دادستان حکم توقیف این محل را صادرکرده است.)
در ادامه برای رفع چالش یادشده در منطقه مشخص‌شده از سوی متولیان امر، زمینی برای دپو پسماندهای تولید روی، خریداری و فعالیت‌های آماده‌سازی زمین هم انجام شد. اما در ادامه موضوع انباشت این کیک‌ها به موضوعی اجتماعی بدل شد، چراکه مردم منطقه از انباشت این پسماندها هراس داشتند؛ بنابراین مردم محلی نسبت به انباشت در این منطقه اعتراض کرده‌اند. در ادامه نیز شاهد به آتش کشیدن ماشین‌های حمل کیک‌ها توسط مردم منطقه بودیم و خواستار توقف دپو پسماندهای روی در این منطقه شدند. 
بنابراین از ۲ مهرماه با حکم دادستان زنجان، دپو این پسماندها متوقف شد. واحدهای تولیدکننده روی نیز در این مدت برای ادامه تولید پسماندها را در محیط کارخانه دپو کرده‌اند. اما حجم دپو روی قابل‌توجه است و زمینه توقف فعالیت برخی از این واحدها را فراهم کرد. 

آیا نگرانی مردم و مسئولان درست است یا خیر؟
پسماند حاصل از خاک روی آلاینده است اما آلودگی ویژه و خطرناکی نیست که تا این حد مشکلات و چالش‌های اساسی به‌دنبال داشته باشد. هر نوع ضایعاتی، پیامدهایی را به‌دنبال دارد. فعالان صنعت روی نیز منکر این آلایندگی‌ها و مشکلات ناشی از آنها نیستند اما نحوه برخورد با این آلودگی‌ها درحال‌حاضر باید در اولویت قرار گیرد و تدبیری کارشناسانه اتخاذ و وضعیت مشخص شود. 
به‌عنوان مثال، زمینه ورود تجهیزات و ماشین‌آلاتی فراهم شود تا بتوان پسماندها را به فرآورده‌های قابل فروش و ارزشمند تبدیل کنند. البته این اقدام زمانبر است و به صرف هزینه نیاز دارد. اما به هرحال باید اجرایی شود. 
روش دیگر هم این است که زمینه محافظت از این پسماندها فراهم شود. به‌طوری‌که امکان جابه‌جایی آن با باد فراهم نباشد یا با بارش باران به سایر نقاط منتقل نشود. درواقع از شرایط ایمن‌تری برای انباشت آنها استفاده شود. مشکل یادشده قابلیت رفع دارد اما باید برخورد منطقی‌تری با آن شود. 

چه سازمان یا نهادی وظیفه رسیدگی به این امور و رفع اختلافات موجود را بر عهده دارد؟ 
سازمان‌های صنعت، معدن و تجارت هر استان را باید متولی اصلی این موضوع و مرجع رسمی برای رفع این مشکلات دانست. زیرمجموعه‌ای با عنوان مدیریت شهرک‌های صنعتی در وزارتخانه نیز وظیفه اصلی را در این‌باره بر عهده دارد. درواقع مدیریت این شرایط بر عهده مدیران شهرک‌های صنعتی است. هرچند می‌توانند برای رفع این دست مشکلات از نظرات تخصصی فعالان این صنعت و مدیران واحدها نیز کمک بگیرند. در همین حال، همکاری کارشناسان محیط‌زیست نیز کمک‌کننده خواهد بود. اما تاکنون عملکرد قابل‌قبولی در این حوزه به نمایش گذاشته نشده؛ بنابراین شاهد این دست چالش‌ها هستیم.

تداوم این دست نابسامانی‌ها چه تاثیری بر عملکرد واحدهای تولیدکننده روی دارد؟
تعطیلی واحدهای تولیدکننده روی به از دست رفتن موقعیت شغلی برای چند هزار نفر در این منطقه منجر می‌شود؛ بنابراین از متولیان امر انتظار می‌رود این دست چالش‌ها را جدی بگیرند و برای رفع آنها تلاش کنند.
 یکی از پایه‌های اقتصادی استان زنجان بر صنعت روی تمرکز یافته است. درنتیجه با تداوم چنین مشکلاتی اقتصاد استان نیز تهدید می‌شود. به‌علاوه آنکه باید تاکید کرد این صنعت صادرات‌محور است. در طول سال‌های گذشته و با همت فعالان این صنعت بازار صادراتی خوبی برای فروش روی در بازار جهانی به‌دست آمده است. 
حال نباید تحت لوای بی‌تدبیری زمینه حذف این بازار صادراتی به‌واسطه کاهش تولید و توقف فعالیت برخی واحدها را فراهم کرد. در همین حال باید تاکید کرد که این تعطیلی پیامدهای اجتماعی بسیاری را به‌دنبال دارد زیرا همانطور که پیش‌تر هم اشاره شد به منزله حذف موقعیت‌های شغلی بسیاری است. 
این درحالی است که آثار منفی زیست‌محیطی این کیک‌ها قطعی نیست؛ بنابراین پیامدهای تعطیلی واحدهای تولیدی به مراتب بیشتر از آلایندگی‌های محیط زیستی است. 

آیا این‌گونه چالش‌ها در سایر کشورها نیز مشاهده می‌شود؟ 
جانمایی واحدهای صنعتی به‌ویژه برای صنایع سرب و روی در سایر کشورها با مطالعه بیشتری انجام می‌شود؛ یعنی این واحدها اغلب در مناطق دور از شهر و محل زندگی افراد احداث می‌شوند. اما شهرک‌های صنعتی ما اغلب نزدیک شهرها احداث
 شده‌اند. 
در همین حال این واحدها بسیار کوچک هستند و ظرفیت محدودی در تولید دارند؛ بنابراین جایی برای انباشت این پسماندها درون مجموعه‌ها وجود ندارد. بنابراین باید اذعان کرد که در احداث صنایع، بسترسازی مناسبی انجام نشده و نگاه بلندمدتی جریان نداشته است. همین موضوع نیز درحال‌حاضر فعالیت این صنایع را با چالش روبه‌رو کرده است.


چاپ