پوکه های معدنی
۲ دستاورد مهم فرآوری پوکه‌های معدنی:

ارزش افزوده ۱۰۰ برابری و اشتغال

محبوبه ناطق - گروه معدن: پوکه ماده معدنی طبیعی است که در اثر انباشته شدن خاکسترهای آتشفشانی و آهسته سرد شدن آنها همراه با انبساط ناشی از حباب‌های بخار و گازهای موجود تشکیل می‌شود.

ماده معدنی که بیشتر بین عموم به نام «سنگ پا» شناخته می‌شود.
محمدرضا نیکودل، استادیار گروه زمین‌شناسی مهندسی دانشگاه تربیت مدرس در این خصوص می‌گوید: عمده‌ترین خصوصیت فیزیکی پوکه معدنی سبکی و تخلخل آن است، در عین حال که این ماده معدنی یکی از سخت‌ترین مواد را داراست در مقابل آتش، ضریب هدایت صوتی و حرارتی پایین (عایق صوتی وحرارتی) دارای کاربردهای بسیار متنوع در بخش‌های مختلف صنعت است. در بسیاری از کشورهای صنعتی دنیا این منابع به صورت شایسته‌ای مورد شناسایی قرار گرفته و در صنایع مختلف استفاده می‌شود. عمده مصرف این مواد در صنعت ساختمان بوده که جهت سبک‌سازی استفاده می‌شود.
وی با عنوان اینکه در ایران عمده معادن پوکه‌های معدنی در دامنه‌های دماوند، تبریز و کرمانشاه قرار دارند، می‌گوید: پوکه‌های معدنی طبیعی عمدتا در زمره سنگ‌های آذرین بیرونی قرار می‌گیرند و به دلیل فعالیت‌های آتشفشانی در دوران گذشته زمین‌شناسی در ایران، گسترش قابل ملاحظه‌ای دارند.
مهندس نیکود ل با اشاره به اینکه پوکه‌های معدنی به دلیل بعضی از خواص فیزیکی همچون سبک سازی، منجر به کاهش نیروی زلزله وارد بر ساختمان شده و علاوه بر ارتقای سطح ایمنی لرزه‌ای ساختمان، باعث کاهش مصرف مصالح سازه‌ای نیز می‌شود، اظهار می‌دارد: با توجه به زلزله‌خیز بودن کشور از یک طرف و مصرف بیش از حد انرژی به دلیل ضعف سیستم عایق بندی (صوتی و حرارتی) از سوی دیگر، استفاده بهینه از منابع نسبتا ارزان پوکه معدنی کشور می‌تواند علاوه بر افزایش ایمنی در مقابل زلزله به کاهش قابل ملاحظه در مصرف سایر مصالح باارزش‌تر همچون سیمان، میلگرد، نفت وگاز بینجامد.
اما این نعمت خدادادی در ایران کمتر مورد استفاده قرار گرفته و حتی در مورد فرآوری این ماده معدنی نظیر بسیاری از مواد معدنی و ثروت‌های طبیعی این کشور، فرآوری صورت نمی‌گیرد و به‌صورت خام‌فروشی صادر می‌شود.
مهندس مهدی حسین‌پور در این رابطه به صمت می‌گوید: پوکه معدنی از فرآورده‌های گدازه‌های آتشفشانی است و در سراسر کشور در ۳ نقطه دامنه‌های دماوند، قروه کرمانشاه و دامنه‌های کوه زاگرس در تبریز پراکندگی دارد و به همین دلیل دارای ذخایر بسیار محدودی است و فراوانی آن مانند شن و ماسه یا سنگ گچ و فلورین نیست و علاوه بر آن در ارتفاعات خاصی پیدا می‌شود.


وی ادامه می‌دهد: خصوصیت عمده این ماده معدنی سبک و ضد آب بودن آن است و در آب شناور می‌ماند و در کشاورزی نیز به عنوان کود معدنی، مورد استفاده زیادی دارد. این ماده معدنی دارای سیلیس و گوگرد و فسفر بالایی است و از آنجا که عایق صوت و دماست، در دنیا به عنوان یکی از مصالح مهم به کار برده شده در ساخت و سازها به شمار می‌رود.
وی اضافه می‌کند: تا سال‌های طولانی، این ماده را بیشتر در دستگاه‌های سنگشویی شلوار جین به کار می‌بردند چون قابلیت ساییدگی بالایی داشت یا به‌صورت فرآوری نشده برای کف‌سازی یا ساخت سقف خانه‌ها به کار گرفته می‌شد تا از وزن سقف کاسته شود و در عین حال استحکام کف ساختمان نیز بالا برود.
حسین‌پور با اشاره به اینکه مصرف سنتی این ماده معدنی طی دو سه سال اخیر کمی تغییر کرده و به دنبال شناخت و کاربرد فراوان آن را در ساخت ابنیه در سراسر دنیا کشور ما نیز پوکه‌های معدنی را به‌صورت بلوک در ساخت و سازهای به کار می‌گیرند که البته تنها ساخت این بلوک‌ها به یک کارخانه محدود می‌شود.


مصارف کشاورزی
طبق آیین نامه‌های وزارت جهاد کشاورزی در سال‌های اخیر، مصرف مواد شیمیایی به عنوان کود یا سم ممنوع اعلام شده و از آن پس به‌کارگیری پوکه معدنی که متشکل از پوکه‌های معدنی و کود مرغی است بین کشاورزان مرسوم شده است و حتی شوراهای روستا یا شرکت تعاونی‌های روستایی اقدام به توزیع این کود در بین کشاورزان می‌کنند. فقط این کودها وارداتی هستند و عمدتا از کشور ترکیه وارد می‌شوند و کشاورز باید برای هر کیلوی آن ۴۵۰۰ تومان هزینه کند. این در حالی است که ترکیه خود دارای این ماده معدنی نیست و پوکه معدنی را از فنلاند وارد کرده و با فرآوری، آن را به کشورهای مختلف از جمله ایران با ارزش افزوده بسیار بالا، صادر می‌کند.
حسین‌پور، رییس شرکت پوکه فرآور ملار تصریح می‌کند: البته در ایران یک کارخانه کوچک برای تولید کود معدنی وجود دارد که جوابگوی نیاز روزافزون بخش کشاورزی به کود معدنی نیست و حتی نمی‌تواند ۴ استان حاصلخیز شمالی کشور را جوابگو باشد.
حسین‌پور ادامه می‌دهد: متاسفانه در این بخش مثل سایر بخش‌ها، به خام‌فروشی این ماده گرانبها و کمیاب اقدام می‌کنیم، در حالی که اگر کارخانجات پوکه معدنی به تولید کود وبلوک روی آورند و... احداث شود برداشت ما از این معادن به ۱ درصد برداشت فعلی می‌رسد با همان ارزش افزوده‌ای که فعلا معادن متعدد فعلی ایجاد می‌کنند، ضمن اینکه نه تنها ارزی برای این مواد از کشور خارج نمی‌شود بلکه می‌توان به صادرات و ارزآوری آن نیز اندیشید.


کاربرد کمتر شناخته شده
برای تهیه کود معدنی از پوکه‌های معدنی، فضولات و بقایای موجود در کف مرغداری‌ها و قفس‌های مرغی را که دارای درصد بالایی از آب هستند با آهک یا lime مخلوط می‌کنند و سپس مقداری فسفات یا سایر کودهای معدنی دیگر حاوی عناصر ماکرو و میکرو به آن اضافه می‌کنند. تکنولوژی تولید کودهای آلی مرغی در تمام کارخانجات مشابه و دارای پروسه‌های خرد کردن، کمپوست‌سازی، مخلوط‌سازی، گرانوله کردن، خشک کردن و بسته‌بندی است. محصول نهایی می‌تواند به‌صورت پودری یا گرانول باشد. محصول به صورت پودری به‌راحتی قابل استفاده در زمین‌های کشاورزی نیست اما محصول گرانوله شده مانند کودهای شیمیایی می‌تواند به راحتی در مزارع مورد استفاده قرار گیرد.
باید در نظر داشت میزان مواد غذایی موجود در کودهای آلی مرغی بسیار کمتر از میزان مواد موجود در کودهای شیمیایی است. رویه رایج در تولید کودهای پلت شده مرغی اضافه کردن کود شیمیایی سوپرفسفات به آنهاست (مونو یا دوبل سوپرفسفات). سایر کودهای شیمیایی هم می‌توانند به این دسته از کودهای اضافه شوند؛ از جمله فسفات آمونیوم و کلرید پتاسیم. علاوه بر این کودها کود اوره نیز می‌تواند برای افزایش میزان یا درصد نیتروژن به آنها اضافه شود. کود اوره و آهک در مراحل پایانی گرانوله کردن به کودهای مرغی اضافه می‌شوند.


چاپ