علم چیست؟

یادداشت‌هایی کوتاه در باب علم نوین و سازکارهای اجتماعی آن


رضا منصوری فیزیکدان و استاد دانشگاه صنعتی‌شریف از استادان برجسته کشور است که به جز تدریس در دانشگاه و انجام فعالیت‌های علمی و پژوهشی ازجمله مسئولیت راه‌اندازی رصدخانه ملی کشور، به مباحث توسعه علمی و فرهنگی، سازکارهای اجتماعی در توسعه علمی کشور، برخورد ایرانیان با کشورهای پیشرفته صنعتی، علل عقب‌ماندگی کشورها و علم نوین هم می‌پردازد. او به تازگی به درخواست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران اقدام به نوشتن سلسله‌مطالبی با عنوان علم چیست؟ یادداشت‌هایی کوتاه در باب علم نوین و سازکارهای اجتماعی آن کرده است. صفحه دانش‌بنیان با توجه به اهمیت موضوع، از این هفته اقدام به چاپ این مطالب خواهد کرد. هم‌اینک بخش نخست این سلسله نوشتارها آمده است:


مدل‌های شبه‌اقتصادی برای درک پدیده اجتماعی علم
به‌منظور کمتر کردن سوءتفاهم در انتقال مطلب واژه‌های کلیدی را تعریف می‌کنم. ابتدا از واژه علم شروع می‌کنم. علم را برابر science می‌گیرم. مجموعه دانسته‌های علمی بشر را در هر زمان دانش می‌نامم و برابر knowledge می‌گیرم که از علم متمایز است. واژه معرفت را فراتر از دانش علمی می‌دانم. تولید دانش یک فرآیند است. فرآیند تولید دانش را که یک پدیده اجتماعی است، علم می‌نامم. کسی را که در این فرآیند شرکت می‌کند، دانشگر می‌نامم معادل scientist. پژوهشگر و فناور هم که حرفه آنها به بخشی از فرآیند تولید دانش مربوط می‌شود دانشگر برداشت می‌شوند. معلم دانشگاه که انتقال دانش می‌دهد، دانشگر نیست، گرچه معلمی حرفه‌ای است از مجموعه حرفه‌های درگیر در علم. به این ترتیب، علم را که یک پدیده اجتماعی است، از دانش، که برش زمانی فرآیند تولید دانش و مجموعه دانسته‌های علمی بشری در یک زمان است، متفاوت می‌بینم. به همین ترتیب مجموعه دانشگران و دانش آنها به معنی علم نیست.
علم، به عنوان یک پدیده اجتماعی، مجموعه پیچیده‌ای است از دانشگران، دانش صریح و دانش ضمنی آنها، نهادهای علمی، نهادهای سیاست‌گذار، قواعد و روال‌ها و هنجارها، اجتماع علمی و گفتمان علم. فعالیت‌های شناختی در زمینه علم به science studies مشهور است که برابر فارسی آن را مطالعات علم می‌نامم. ترکیب‌هایی مانند مدل‌های علم یا نظریه‌های علم را به همین قیاس به‌کار می‌برم و آن ۲ را از مدل‌های علمی یا نظریه‌های علمی متمایز می‌دانم. به این ترتیب، ترکیب «تولید علم» که متاسفانه در ایران رایج شده بی‌معنی است؛ همان‌طور که ترکیب «تولید صنعت» بی‌معنی است و همان‌طور که تولیدات صنعتی معنی دارد، تولیدات علمی هم معنی دارد. دانش یکی از تولیدات علمی و تولید مقاله هم بخشی از تولید دانش است.
رضا منصوری / فیزیکدان و استاد دانشگاه صنعتی‌شریف



چاپ