بزرگترین ابرسازه علمی ایران چشم به آسمان خواهد دوخت؟

محسن معصومی: طرح رصدخانه ملی ایران، به عنوان نخستین طرح بزرگ پژوهشی کشور، در سال ۱۳۷۷ به تصویب شورای پژوهش‌های علمی کشور رسید.

این طرح در اسفند ۱۳۸۲ به تصویب هیات دولت رسید. مکان‌یابی یکی از نخستین فعالیت‌های انجام شده در زمینه اجرایی شدن طرح رصدخانه ملی بود که از سال ۱۳۷۹ با اعتباری اندک آغاز شد. در این مرحله، مناطق گسترده‌ای از کشور مورد بررسی و مطالعه قرار گرفت. نتیجه مطالعات به انتخاب قله گرگش در رشته‌کوه‌های کرکس در استان اصفهان برای احداث رصدخانه ملی انجامید.
این قله در ارتفاع ۳۶۰۰ متری از سطح دریای آزاد، بهترین مکان برای رصدخانه شناسایی شد.
ریچارد استون، روزنامه‌نگار مجله علمی ساینس، در سفری که به تازگی به ایران داشته است، گزارشی از طرح رصدخانه ملی ایران تهیه و در مجله ساینس چاپ می‌کند.
او در این گزارش می‌نویسد: زمانی که اروپا در عصر تاریکی بود، چندین رصدخانه در ایران و سایر بخش‌های جهان اسلام وجود داشت و ایران کانون اخترشناسی جهان به شمار می‌آمد. حتی کوپرنیک هم برای ثبت دقیق اطلاعات مربوط به حرکت زمین از رصدخانه مراغه واقع در شمال غرب ایران استفاده می‌کرد تا نظریه گردش زمین به دور خورشید را مطرح کند.
قرار است سنت رصد آسمان و ناشناخته‌های فضای بیکران در ایران در بهار آینده احیا شود. ریچارد استون در ادامه می‌نویسد: خبر مهم این است که کار ساخت رصدخانه ملی ایران که مجهز به تلسکوپ ۳/۴متری است با بودجه ۳۰میلیون دلاری آغاز شده است.

 


تلسکوپ رصدخانه ملی ایران
تلسکوپ اصلی‌ترین قسمت رصدخانه است. تلسکوپ در نظر گرفته شده برای رصدخانه ملی ایران یک تلسکوپ با آینه‌ای به قطر ۳/۴ متر است. پس از مطالعات گسترده درباره کیفیت شیشه، بررسی و مقایسه مشخصات فنی و شرح خدمات پیشنهادی، سرانجام سفارش ساخت آینه به یک شرکت معتبر آلمانی داده شد.
کار صیقل آینه تلسکوپ که از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است به یک شرکت فنلاندی که دارای شهرت خاصی در این زمینه است، سپرده شد. سازمان فضایی اروپا، تراش و صیقل آینه تلسکوپ فضایی خود را به این شرکت سپرده است.
تلسکوپ طراحی شده برای رصدخانه ملی ایران از نوع «کاسگرین» است. وقتی پرتوهای نور به آینه اصلی تلسکوپ می‌رسد، منعکس شده و به آینه ثانویه می‌رسد که در فاصله ۵ متری از این آینه قرار دارد. سپس از آن منعکس شده و از منفذ وسط آینه اولیه یا آینه اصلی رد می‌شود و در فاصله ۱/۵متری از پشت آینه، کانونی می‌شود. در این قسمت ابزارهای رصدی برای انجام عمل رصد، مستقر می‌شوند.
به گفته حبیب خسروشاهی، مدیر علمی طرح رصدخانه ملی ایران، ساخت و طراحی آینه تلسکوپ رصدخانه از پیچیدگی‌های فنی زیادی برخوردار بوده است. او در این زمینه می‌گوید: شیشه آینه از نوعی سرامیک خاص ساخته شده و ویژگی اصلی آن، یکنواختی کامل آن است به گونه‌ای که هیچ ناخالصی یا حبابی در این شیشه وجود ندارد.
آینه از جنسی ساخته شده است که در مقابل تغییرات دما، مقاومت قابل توجهی از خود نشان می‌دهد. در واقع ضریب انبساط خطی شیشه مورد نظر بسیار پایین است به طوری که به ازای یک درجه سانتی‌گراد تغییر دما، طول آینه فقط حدود یک میکرون تغییر می‌کند و در مقایسه با شیشه‌های معمولی میزان حساسیت آن نسبت به دما ۲۰۰بار کمتر است.

 


به ازای یک درجه تغییر دما، طول این سازه یا ابعاد آینه، در ابعاد نانومتری بزرگ یا کوچک می‌شود که برای آینه‌ای به ابعاد ۳/۴متر، این تغییرات بسیار جزئی و ناچیز است. ویژگی دیگر آینه تلسکوپ رصدخانه ملی ایران، دقت بسیار بالای صیقل انجام شده آن است. آینه با دقتی در حد ۲ نانومتر تراش خورده و صیقل یافته است.
از دیگر ویژگی‌های این تلسکوپ می‌توان به شکل منحصربه‌فرد آینه آن اشاره کرد. آینه این تلسکوپ به صورت هذلولی، بسیار نزدیک به سهموی است. این ویژگی همراه با دیگر ویژگی‌های آینه یعنی سختی و حساسیت دمایی بسیار بالای شیشه، آن را برای استفاده از سیستم اپتیک فعال، مناسب کرده است. استفاده از سیستم اپتیک فعال در تلسکوپ باعث می‌شود کیفیت و وضوح تصویر نهایی تضمین شود.
با راه‌اندازی کامل تلسکوپ، می‌توان از آن به‌طور همزمان برای تصویربرداری و طیف‌نگاری استفاده کرد. درواقع در صفحه کانونی آن ابزارهایی نظیر آشکارسازها و طیف‌نگارهایی قرار می‌گیرد تا همزمان در یک میدان دید بتوان از یک یا چند جرم آسمانی همانند خوشه‌های ستاره‌ای، سحابی‌ها و کهکشان‌ها، در طول موج‌های مختلف مرئی و غیرمرئی پرتوگیری کرد.
ورود آینه تلسکوپ رصدخانه ملی به کشور، مرحله مهمی را در ادامه این طرح بزرگ رقم زده است. رصدخانه ملی ایران، بهترین رصدخانه در نوع خود در خاورمیانه خواهد بود.
پیر سالنیاری از رصدخانه اختر فیزیک Arcetri در فلورانس ایتالیا می‌گوید: وقتی رصدخانه ایران تکمیل شود، بهترین نمونه در نوع خود برای استفاده عمومی تا شعاع هزاران کیلومتر خواهد بود. رصدخانه ملی ایران ظرفیت بسیار خوبی برای تبدیل شدن به تاسیساتی مهم برای توسعه اخترشناسی نه‌تنها در ایران، بلکه در جهان را دارد. این تلسکوپ به مطالعه سیارات فرامنظومه شمسی، انفجارات پرتوی گاما، شکار ماده تاریک و کنکاش در چگونگی شکل‌گیری کهکشان خواهد پرداخت.

 


هنریک هیلدبرانت از اخترشناسان اخترشناسی Argelander در بن آلمان درباره رصدخانه ملی ایران می‌گوید: اگرچه رصدخانه ملی ایران در مقایسه با رصدخانه‌های بزرگ، ابعاد کوچکتری دارد اما رصدخانه‌هایی که به تلسکوپ ۲ تا ۴متری مجهز هستند، توانایی انجام کارهای بزرگی را دارند و بسیاری از تحقیقات جدید با این تلسکوپ‌ها انجام می‌شوند.
آرند آردبرگ، اخترشناسی از دانشگاه لاند سوئد هم درباره رصدخانه ملی ایران می‌گوید: اگر مبنا را شمار درصدی شب‌های عالی برای رصد فضا در نظر بگیریم، کوه کرکس در استان اصفهان، قله mauna kea در هاوایی را به زیر می‌کشد. این قله خانه شماری از بزرگترین و بهترین تلسکوپ‌های اپتیکی جهان است.
تامین بودجه، از چالش‌های اصلی تکمیل طرح بزرگ رصدخانه ملی ایران است. رضا منصوری، مدیر طرح رصدخانه ملی ایران که از آغاز با طرح رصدخانه ملی همراه بوده است، در این‌باره می‌گوید: پیشرفت ۳۰درصدی رصدخانه ملی با حفظ دقت‌های نجوم حرفه‌ای بین‌المللی در حالی حاصل شده که تنها ۱۹درصد از اعتبارات این طرح پرداخت شده است.
رضا منصوری همچنین می‌گوید: نزدیک به ۱۰۰ستاره‌شناس رصدگر با اصلیت ایرانی در امریکا و نزدیک به ۵۰نفر دیگر در اروپا هستند. اگر حتی ۱۰درصد از آنها برای کار به ایران برگردند، تفاوت بزرگی ایجاد خواهد شد. اما مشاهده از کوه کرکس تنها به ایرانیان محدود نمی‌شود؛ تمام ستاره‌شناسان جهان می‌توانند از رصدخانه ملی ایران استفاده کنند.


چاپ