گزارش صمت از راهکارهای کاهش آسیب تاسیسات در برابر زلزله نشان داد

سبک سازی، ایمنی‌سازی سازه‌ها

صفیه رضایی - گروه صنعت: هرچند وقوع بلایای طبیعی همچون زلزله قابل پیش‌بینی منظم نیست با این حال اگر در انتخاب نوع سازه‌های مورد استفاده در انواع ساخت‌وسازها و تاسیسات زیربنایی دقت شود می‌توان تا حدودی از هزینه‌های زیاد احتمالی جلوگیری کرد.

زلزله در بیخ گوش ماست؛ این همان جمله‌ای است که بارها و بارها شنیده‌ایم و در پی آن همواره بر لزوم مقابله با تهدیدها و خسارات احتمالی آن تاکید شده است. از مقاوم‌سازی ساختمان‌ها و منازل گرفته تا تاسیسات زیربنایی و اصلی که اگر در اثر تکانه‌های زلزله از بین بروند خساراتی مهیب‌تر به جا می‌گذارند. تکانه‌هایی که به هیچ سازه‌ای رحم نمی‌کند مگر آنهایی که مقاوم باشند. علیرضا رهایی، رییس سابق دانشگاه صنعتی امیرکبیر به ایسنا گفته است که هر ۱۰ سال یک زلزله مهم در کشور رخ می‌دهد از این‌رو لازم است در آینده مهندسان سازه‌های سبک و مقاوم در برابر زلزله عرضه کنند. این گفته‌ها در حالی است که کشور ما منطقه‌ای لرزه‌خیز است و احتمال تخریب و خسارات فراوان از سوی کارشناسان زیاد دیده می‌شود.


سازه‌های زیرساختی
یکی از اصلی‌ترین موارد در پیشگیری از خسارات احتمالی زلزله توجه به سازه‌های زیرساختی است. با وجود تجربه تلفات و خسارات سنگین زلزله‌های اخیر احتمال وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ در بیشتر مناطق پرجمعیت کشور دیده می‌شود و با وجود نیاز جدی به اعمال کنترل کیفی در طراحی و اجرای ساختمان‌ها هنوز توجه کافی به ساخت‌وساز درست نشده است. البته درحال‌حاضر احداث بناهای مقاوم در برابر زلزله به‌راحتی امکان‌پذیر است اما در عمل مشکلاتی پیش می‌آید که رسیدن به سازه‌های مقاوم تضمین نمی‌شود. بیشتر ساختمان‌های کوچک مسکونی با نظارت درست مهندسان ساختمانی که دانش فنی لازم را دارند ساخته نمی‌شود و حتی اگر ساختمان مورد نظر درست طراحی و محاسبه شده باشد به‌طورمعمول در اجرا دچار خطاهای گاهی اساسی می‌شود. در کنار دانش فنی ساخت، بکارگیری سازه‌های مقاوم نیز بااهمیت است. مقاوم‌سازی بناها در برابر زلزله به روش‌های مختلفی انجام می‌شود و کاهش وزن سازه ساختمانی یکی از راهکارهای مناسب در این زمینه به شمار می‌رود. وقتی ساختمانی براساس اصول سبک‌سازی ساختمان و سازه‌های سبک ساخته می‌شود در حوادثی نظیر زلزله کمترین خسارت را می‌بیند، زیرا اثر نیروی زلزله بر مصالح سبک به مراتب کمتر از مصالح سنگین است در نتیجه خسارات مالی ساختمان و خسارات جانی ساکنان آن به میزان قابل توجهی کاهش پیدا می‌کند. علاوه بر آن سبک‌سازی ۴۰ تا ۶۰درصد وزن ساختمان را کاهش می‌دهد و ضمن کاستن از تلفات جانی و مالی هنگام وقوع حوادث بر سرعت امدادرسانی نیز می‌افزاید. کارشناسان می‌گویند استفاده از تیرآهن در سایزهای مختلف، بتن مسلح و غیرمسلح، آجر، سیمان و میلگرد رفته‌رفته در حال فراموشی است و طراحان مصالح ساختمانی، دانش بهره‌گیری از این مصالح را با فناوری‌های نوین در آمیخته و ایده‌های جدیدی ارائه داده‌اند که این ایده‌ها متناسب با شرایط جدید نیازهای جهانی است.


استفاده از سازه‌های سبک
توجه زیاد صنایع اروپایی به فناوری سازه‌های سبک به دلیل مشکلاتی بود که در سایر فناوری‌های پیش‌ساخته وجود داشت. در فناوری سازه‌های سبک اتصالات به صورت یکپارچه است (دیوار به دیوار، سقف به دیوار و دیوار به پی). در روش سازه‌های پیش‌ساخته سبک، اتصالات به صورت جوش نقطه‌ای است و به جای اینکه ابتدا قطعات سنگین بتن در کارخانه ساخته و بعد به هم متصل شوند ابتدا سازه به صورت شبکه‌های میلگردی که بین آنها(بین دو شبکه میلگرد) یک لایه فوم پلی استایرن قرار می‌گیرد ساخته می‌شود و سازه‌های سبک در محل احداث ساختمان به (پی) جوش داده شده و ساختمان با سازه‌های سبک برپا می‌شود سپس در همان محل دیوارها و سقف و محل، اتصالات به‌صورت همزمان بتن‌پاشی می‌شوند. این روش باعث یکپارچگی در اتصالات شده، استحکام و پایداری ساختمان را در مقابل نیروهای دینامیکی حاصل از زلزله یا توفان افزایش می‌دهد. در کشور ما نیز بر استفاده از سازه‌های فلزی و سبک و فولادی به جای سازه‌های سنتی تاکید می‌شود. در این میان استفاده از سازه‌های بتنی نیز مورد نظر است.


زلزله در کمین ۸۳درصد شهرها
هرچند موارد فنی در بکارگیری سازه‌ها مطرح می‌شود با این‌همه انتقاداتی نیز وجود دارد؛ انتقاداتی از این دست که اصول ساخت‌وساز به‌ویژه در زیربناهای مسکونی به درستی رعایت نمی‌شود.
بهرام عکاشه، پدر علم زلزله‌شناسی ایران در این زمینه به صمت گفت: از سال ۱۳۴۸ آیین‌نامه ساختمان‌سازی در ایران تدوین شد و حتی سازمان متولی سازه‌ها نیز به وجود آمد. با این‌همه آنچنان که باید و شاید روی اصول و قوانین ساختمان‌سازی نظارت نمی‌شود و هنوز سازه‌های پایتخت روی گسل یا در حریم آن ساخته می‌شود. البته به این موضوع اصلی باید جنس مصالح، مهندسی سازه‌ها و داشتن وجدان و تعهد کاری را نیز اضافه کرد. عکاشه معتقد است که کلانشهرهای ایران آسیب‌پذیرترین شهرها در مقابل زلزله و خسارات احتمالی آن هستند. با این‌حال وی معتقد است در ساخت تاسیسات بزرگ و زیربنایی همچون رآکتورهای اتمی بیشتر رعایت اصول می‌شود. هرچند گاهی بدون توجه در فاصله ۷۰ کیلومتری تاسیسات زیربنایی ساختمان‌سازی می‌شود و این اقدام غیراصولی است. پدر علم زلزله‌شناسی ایران گفت: براساس مطالعاتی که انجام داده‌ام ۸۳درصد شهرهای ایران در معرض خطر بسیار زیاد زلزله، ۱۶درصد در معرض خطر متوسط زلزله و فقط یک درصد از شهرها همچون خرمشهر، آبادان و خوزستان امن هستند از این‌رو لازم است در ساخت تاسیسات کلیدی و زیربنایی توجه بسیاری به وجود گسل‌ها شود. عکاشه بر این باور است که ایران زلزله‌خیز است و زلزله‌خیز خواهد ماند و همواره ۷۵درصد جمعیت کشور در معرض زلزله هستند. از این‌رو غیرعاقلانه است که به ستاد بحران و امداد و نجات خوش‌بین باشیم و دل‌خوش کنیم؛ چراکه اگر در شهری مانند تهران زلزله بیاید با توجه به نوع سازه‌های این شهر و شرایط قرار گرفتن تاسیسات، لوله‌های انتقال آب و گاز و... هیچ نیروی امدادی نمی‌تواند به این شهر کمک کند.


جلوگیری از خسارت‌ها
هرچند عکاشه نسبت به مدیریت سازه چندان خوش‌بین نبود با این حال باید به یاد داشته باشیم چنانچه معادلات مکان‌یابی و امکان‌سنجی به‌درستی مهندسی شود می‌توان از خطرات احتمالی تا حدی در امان بود.  پیام باقری، عضو هیات‌مدیره و رییس کمیته صادرات صنعت برق در این زمینه به صمت گفت: در جانمایی و احداث هر صنعت زیرساختی مباحث اقتصادی، زیست‌محیطی و مکان‌یابی مورد مطالعه قرار می‌گیرد. تمامی بررسی‌های مهندسی نیز در زمان طراحی تاسیسات انجام می‌شود به نحوی که قبل از بکارگیری سازه‌ها و احداث براساس استانداردها، ضریب ریسک و امنیت در نظر گرفته می‌شود. با این‌همه نباید سازه‌ها در هر زمینه زیربنایی از نوع بسیار قوی انتخاب شود؛ چراکه هزینه‌های ساخت بالا می‌رود. در مقابل نباید نوع سازه خیلی ضعیف باشد؛ چراکه در آن صورت نیز با وقوع یک زلزله و در شرایط آب‌وهوایی نامساعد ممکن است سازه از میان برود از این‌رو مهندسان طراحی پیش از ساخت، یک محدوده مجاز از میزان ریسک و امنیت را در نظر می‌گیرند که هزینه زیادی نیز در بر نداشته باشد. از این رو در استفاده از سازه‌ها در تمامی کارهای زیربنایی و خطوط انتقال اگر قرار باشد زلزله ۱۰ ریشتری را پیش‌بینی کنند هزینه بالایی را باید در نظر بگیرند که به طور معمول چنین رویه‌ای متداول نیست. باقری افزود: در بخش طراحی سازه و احداث، تمامی مسائل محیطی و آب‌وهوایی لحاظ می‌شود. با این‌همه برخی از حوادث غیرقابل پیش‌بینی است. این موضوع در کشورهای دیگر نیز صادق است و وقوع زلزله‌ای سنگین می‌تواند خساراتی را به تاسیسات زیرساختی وارد کند. گفته‌های باقری در حالی است که می‌توان حالت دیگری را نیز در نظر گرفت که مقاوم‌سازی سازه‌ها به طور قطع از خسارات بیشتر جلوگیری می‌کند. هرچند بلایای طبیعی ممکن است بیشتر از آنچه بشر فکرش را می‌کند رخ دهد اما می‌توان کشور ژاپن را نیز در نظر گرفت که زلزله‌هایی با ریشتر بالا در آنجا رخ می‌دهد اما خسارات چندانی به سازه‌ها وارد نمی‌شود بنابراین هرگونه پیشگیری از تامین هزینه‌های خسارات احتمالی بهتر است. نکته دیگر اینکه به جز زلزله ممکن است وقوع یک انفجار تمامی تاسیسات یک نیروگاه و وقوع یک توفان شدید کشتی‌ها و شناورها و تاسیسات دریایی را تخریب کند. اینها مواردی است که هر روز در اخبار شنیده می‌شود و حتی پیشرفته‌ترین کشورها نیز از آن در امان نیستند. با این‌حال باید نخست محاسبات مکان‌یابی به‌درستی انجام و سپس سازه‌های مناسبی به کار گرفته شود که کمترین میزان خسارت را هنگام وقوع بلایای طبیعی داشته باشیم.


چاپ