سازه‌هایی که باید سازگار شوند

صفیه رضایی - گروه صنعت: مدیریت آب در حال حاضر و در آینده نزدیک و دور تابع تفکر نگهداری از آب است که صنعت سدسازی این تفکر را اجرایی می‌کند. هر چند سدسازی مخالفت‌هایی به همراه دارد با این حال پیشرفت این صنعت می‌تواند نگرانی‌های ناشی از کمبود آب را برطرف کند.

فرآیند ذخیره و انتقال آب همواره یکی از دغدغه‌های انسان بوده است. به‌ویژه اکنون که یکی از مشکلات گوشزد شده، کمبود آب است. گاهی می‌گویند جنگ بعدی انسان جنگ آب است و گاهی می‌گویند آب هست، اما کم است. در میان این تفاسیر، سخن از کم شدن آب‌های زیرزمینی و طغیان آب‌های روی زمین در اثر بارش‌های سیل‌آسا می‌شود. دیدگاه کلی این است که ما باید آب‌هایی که در اثر رگبارها و طغیان رودخانه‌ها جاری می‌شوند را بتوانیم ذخیره کنیم. در صورت ذخیره این آب‌ها می‌شود از خسارت سیل و جاری شدن در شهرها و روستاها جلوگیری کرد و نبود آب‌های زیرزمینی جبران شود. اینجاست که صاحبان علم آب و محیط‌زیست سخن از ایجاد سد یا آب‌بند می‌کنند. به‌طور کلی در هر سیلی که در ماه‌ها و سال‌های اخیر اتفاق افتاده روی سخن اصلی با ایجاد سد بوده است. در واقع سدسازی به‌عنوان صنعتی خودکفا و شناخته شده در ایران نقش مهمی در کاهش پیامدهای مخرب زیست‌محیطی دارد. این صنعت در تامین تجهیزات و لوازم مورد نیاز سدسازی نیز کشور ما خودکفاست و حدود ۸۰درصد این تجهیزات در کشور تولید می‌شود تا جایی که صنعت سدسازی ما در کشورهای زیادی حضور فعال دارد به ویژه اینکه استفاده از فناوری‌های جدید و بروز راه را برای توسعه این صنعت هموار کرده است تا جایی که گفته می‌شود کشور ما در صنعت سدسازی در مقام سوم قرار دارد. سدهای ساخته شده در کشور نیز انواع مختلفی دارند از جمله سدهای خاکی، سنگریز، بتنی وزنی، بتنی قوسی، بتنی پشت بنددار و سدهای لاستیکی. عملیات سدسازی نیز شامل چند مرحله است؛ به‌عنوان نمونه عملیات اجرایی یک سد خاکی شامل مواردی نظیر حفاری پی و تکیه‌گاه سد و تحکیمات، احداث دیوار آب‌بند و پرده آب‌بند، حفاری سرریز و آبگیر، خاکریزی بدنه سد و نصب ابزار دقیق، بتن‌ریزی سرریز و آبگیر و... خواهد بود که در هریک از این مراحل تجهیزات خاصی همچون لودر، غلتک، بیل مکانیکی، جرثقیل با تناژ بالا، میکسر و... مورد نیاز است.


سازه‌های سدسازی
استفاده از مصالح مختلف در ساخت سازه‌های آبی از گذشته رواج داشته اما جدیدترین این مصالح، ماده مصنوعی لاستیک است که در چند سال اخیر در کشورهای دنیا مطرح شده است. سابقه استفاده از لاستیک در صنعت آب، بسیار کم، اما ساخت بیش از ۴هزار سد لاستیکی در دنیا و اجرای صدها، طرح افزایش ارتفاع سد و استفاده از لاستیک به جای دریچه‌های فلزی نمایانگر این است که این ماده جای خود را بین مصالح مختلف باز کرده و هر روز شاهد استفاده هر چه بیشتر از این فناوری هستیم. با این همه در کشور ما دو نوع سد وجود دارد که شامل سدهای خاکی و بتنی می‌شود و براساس معیارهای جفرافیایی منطقه و اهداف خاصی مانند آب آشامیدنی، کشاورزی، برق و... احداث می‌شوند. سیدمختار هاشمی، کارشناس عمران و مدیریت منابع آب و استاد دانشگاه در این زمینه به صمت گفته است: در ساخت سدها باید بر عنصر مقاوم‌سازی تاکید شود؛ چراکه پس از ایجاد سد، مسائل جانبی و خطرات برای سد زیاد است. بنابراین هر نوع سدی چه خاکی، چه بتنی و از نوع دیگر باید مقاوم باشند؛ چرا که ایمنی شرط نخست در این صنعت است و از آنجا که در برابر زلزله و تکانه‌های زمین باید سدها مقاوم باشند، ایمنی‌سازی و مقاوم‌سازی بخش مهمی در این صنعت به‌شمار می‌رود. نکته دیگری که در صنعت سدسازی مهم است مکان‌یابی و جانمایی در انتخاب سایت سدها است؛ چراکه نباید مکان احداث سد روی گسل‌ها یا مکان لرزه‌خیز باشد. همچنین برای ایجاد هر سد هیدرولیک، رژیم و جریان رودخانه باید بررسی شود. چون تغییر اقلیم آب وجود دارد و رودخانه نیز یک موجود زنده است. از این‌رو در انتخاب نوع سازه‌های سدسازی باید ارزیابی این موارد به درستی انجام شود و به‌طور مستقل شناسایی شوند؛ چرا که هم‌اکنون ۷ سد کشور مجوز زیست‌محیطی ندارند یا سدهایی در کشور ساخته شده‌اند که فرار آب
دارند. بنابراین از آنجا که صنعت سدسازی در ارتباط مستقیم با شرایط اقلیمی است باید تغییرات را درنظر داشته باشیم و ارزیابی زیست‌محیطی شود. همچنین سدهایی که برای تولید برق ایجاد می‌شوند باید بر رودخانه‌هایی نصب شوند که آب دائمی پرفشار وجود داشته باشد و بیشتر با ارتفاع بسیار بلند در مناطق کوهستانی احداث شوند. برای این نوع مصارف هم سدهای بتنی و هم سدهای خاکی مورد استفاده قرار می‌گیرد و استفاده از هرکدام به نوع مصالح، ویژگی منطقه و مطالعات پروژه برمی‌گردد. اما هدف اصلی سدسازی این است که به وسیله آن مخزنی از آب تهیه می‌شود تا در مواقع ضروری بتوانیم آن را تنظیم و از آن استفاده کنیم؛ البته گاهی نیز سدها برای جلوگیری از سیل احداث می‌شوند.


سد نسازیم چه کنیم؟
 جدا از نوع تجهیزات و سازه‌های مورد استفاده از ساخت سد مسئله‌ای که امروزه بیشتر به آن پرداخته می‌شود جفا به صنعت سدسازی است. این در حالی است که طرح انتقال آب به مناطق کم‌آب کشور نیز بر سر زبان‌ها است. پروفسور پرویز کردوانی، پدر علم کویرشناسی ایران در گفت‌وگو با صمت اظهار کرد: سدسازی سمبل توسعه است و باید درنظر گرفت که سدسازی مزیت‌های زیادی دارد و اینکه گفته می‌شود احداث سدها باعث خشک شدن تالاب‌ها شده اشتباه است بلکه سوءمدیریت آب باعث این مسئله شده است. باید درنظر بگیریم که انتقال آب از طریق فناوری سد و کانال است. با این حال دیگر زمان آن گذشته که در برخی شهرهای کشور سد ایجاد کنیم. به عنوان نمونه در شهرهای تهران، شیراز، تبریز و بندرعباس امکان ایجاد سد نیست. وزارت نیرو نیز اعتقادی به ایجاد سد ندارد و می‌گوید تنها راه، صرفه‌جویی در مصرف آب و ایجاد چاه است. نکته دیگر این است که سدها عمر مفید دارند. از این‌رو در هنگام ساخت سدها عمر تخمینی آنها را ارزیابی می‌کنند. به ویژه اینکه کشورهای پیشرفته قبل از آنکه سد ایجاد کنند عملیات آبخیزداری را انجام می‌دهند؛ چراکه باید درنظر گرفت که در سال‌های رسوب در سدها جمع می‌شوند. از این‌رو لازم است چندین رسوب‌گیر در بالادست گذاشته شود. راه دیگر شستشوی هیدرولیک سد است به این صورت که دریچه پایینی سد باز شود و در مخزن سد، ماشین رسوب‌گیر گذاشته شود تا رسوب‌ها از بین بروند.


از قربانیان سدسازی تا قربانیان خشکسالی
 نکته‌ای که در سخنان پدر علم کویرشناسی ایران وجود دارد بحث اصلی محافل زیست‌محیطی نیز است؛ این نکته که صنعت سدسازی به مختصات جغرافیایی توجه نمی‌کند و هیاهوی قربانیان سدسازی بلند است. با این همه کردوانی معتقد است که اگر زمانی آب وجود داشته باشد باید ما توانایی ذخیره آن را داشته باشیم. وی گفته است: عمر مفید سدها در ایران ۶۰ تا ۷۰ سال بیشتر نیست. بیشتر سدهای کشور نیز از گل و لای پر شده‌اند. بنابراین زمانی که به سد نیاز داریم، چه باید کرد؟ این در حالی است که متاسفانه آب زیرزمینی نیز نداریم.
صحبت‌های کردوانی به مذاق صنعت سدسازی خوش می‌نشیند؛ چراکه زمانی که با معضل خشکسالی روبه رو هستیم چه باید کنیم؟ حالا مدام بگویند که سد «داریان» و «گتوند» بدون توجه به ملاحظات جغرافیایی ساخته شده است! این رویکرد مخالفان سدسازی از مباحث مهمی است که عده‌ای طرح آن را جفا به صنعت سدسازی می‌دانند. باید بدانیم صنعت سدسازی در ایران، یکی از صنایع مهم کشور به شمار می‌رود. ایرانیان به دلیل کمبود آب و کاهش نزولات جوی از دیرباز به این صنعت توجه خاصی داشتند به طوری که ساخت سد، بند یا آبگیر براساس نیاز ساکنان هر منطقه و با توجه به شرایط جغرافیایی آن منطقه انجام می‌شد. مهم‌ترین عواملی که ضرورت ایجاد و احداث سد در کشور را بیشتر به نظر می‌رساند افزایش جمعیت، بالارفتن سطح بهداشت، محدودیت منابع آب شیرین، برداشت بیش از حد آب‌های زیرزمینی و بالاخره هجوم جبهه‌های آب شور به شیرین هستند. اگر از ۱۳ سد پیش از انقلاب که خارجی‌ها برای ما ساختند هم‌اکنون ۶۰ سد ساخته دست مهندسان ایرانی داریم نیاز شرایط اقلیمی و مدیریت آب بوده است.


نوسازی سدها
در تکمیل این مطلب باید گفت نوسازی سدهای قدیمی نیز زاویه دیگری از صنعت سدسازی است که بر آن تاکید می‌شود. به‌تازگی خسرو ارتقایی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای تهران به ایسنا گفته است: با توجه به عمر طولانی برخی سدهای تهران تجهیز و نوسازی آنها در اولویت قرار گرفته است. از این‌رو بهسازی و نوسازی سدهای قدیمی و به‌ویژه لایروبی این سدها نیز باید مدنظر باشد.  نکته دیگری که باید در این گزارش بر آن تاکید شود این است که بدون سد و سدسازی ایران قرن ۲۱ را از نظر مسائل مدیریت آب نمی‌توان اداره کرد. زمانی که اینقدر بر خالی شدن سفره‌های آب زیرمینی تاکید می‌شود و در کنار آن به پروژه‌های انتقال آب به داخل شهرها و حتی کشورها صحبت می‌شود این نکته به نظر می‌رسد که تفکر صنعتی در سدسازی بر مبنای ذخیره آب است. البته صحیح است که باید مسائل مکان‌یابی و توجه به مسیل‌های آب لحاظ شود اما نمی‌توان به این محور بی‌توجه بود که در آینده نزدیک، فناوری‌ها، تجهیزات و حتی سازه‌های دیگری در ساخت سد به کار گرفته می‌شوند که ایده اصلی آنها نگهداری از سرمایه آبی است. هرچند که هرکدام از شهرهای کشور ظرفیت‌هایی برای احداث سد دارند. با این حال همان‌گونه که از سال‌های دور بر سر انتقال آب بحث بوده، امروز و حتی بیشتر از آن در آینده نیز بر سر سدسازی بحث وجود دارد. باید بدانیم که صنعت سدسازی جدا از سازه‌های مهندسی باید خود را سازگار با این مباحث کند.


چاپ