صمت به بررسی تحولات نرخ دلار در ۲ سال و نیم اخیر پرداخت

پایان ۳۰ ماه فشار حداکثری

امیرعباس آذرم‌وند: دونالد ترامپ در حالی به کار خود در کاخ سفید پایان داد که در ۳۰ ماه پایانی دوره ریاست‌جمهوری او سیاست فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی وارد شد.

این فشارها قبل از هر چیز در میزان قدرت ارزش پول ملی نمایان شد زیرا سیاست‌های تحریمی ایالات متحده در قبال ایران به گونه‌ای بود که ابتدا منابع ارزی را مورد هدف قرار می‌داد. در این ۲ سال و نیم نرخ ارز در کشور تا حدود ۱۰ برابر رشد کرد و البته در ۲تا ۳ ماه اخیر تعدیل شد. درواقع تا زمانی ‌که مشخص نشده بود ترامپ دیگر برای ۴ سال دوم ساکن کاخ سفید نخواهد بود، روند افزایشی نرخ ارز به شکلی فزاینده ادامه داشت.

با این حال، شکست ترامپ به معنای پایان این دوره است. حالا در ۲-۳ روز گذشته نرخ ارز باز هم ارزان‌تر شد تا پس از نزدیک ۳ ماه از رکوردشکنی ۳۲ هزار و ۲۰۰ تومان دلار، نرخ دلار در بازار به حدود ۲۲ هزار تومان برگردد. هرچند رئیس کل بانک مرکزی چند روز پیش از برنامه‌ریزی برای دلار ۱۵ هزار تومانی در صورت آزادسازی منابع بلوکه‌شده ایران و روند رو به بهبود مذاکرات و برچیده شدن بساط تحریم خبر داد. آنچه در ادامه می‌خوانید بررسی تحولات نرخ دلار در ۲ سال و نیم اخیر یعنی دقیقا از زمان خروج ترامپ از برجام است.



افزایش ۳برابری نرخ دلار


۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۷ سرانجام دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری، وقت ایالات متحده به وعده انتخاباتی خود جامه عمل پوشاند و از برجام خارج شد. ترامپ که اندکی بیش از یک سال بود که سکاندار کاخ سفید شده بود اعلام کرد سیاست کشورش در قبال ایران تغییر کرده و سیاست فشار حداکثری را جایگزین سیاست تعامل باراک اوباما کرد. از آن زمان به این سو بر مشکلات اقتصادی کشور افزوده شد. اقتصاد ایران که دچار مشکلات گوناگونی ساختاری بود زیر فشار تحریم‌هایی قرار گرفت که حتی انتظار آن را هم نداشت. با اینکه از زمان روی کارآمدن ترامپ او اعلام کرده بود نسبت به برجام موضع موافقی ندارد با این همه حتی دولتمردان ایرانی انتظار خروج یک‌جانبه او از برجام را نداشتند. آنها تصور می‌کردند از آنجا که برجام میان ایران و ۶ کشور مهم دیگر جهان امضا شده، تغییر کابینه امریکا نمی‌تواند و نباید این معاهدات را با چالش‌هایی از این دست روبه‌رو کند. اما این اتفاق رخ داد.

Capture1111111111111111111111.JPG


در حالی رئیس‌جمهوری امریکا اعلام کرده بود که قصد خروج از برجام را دارد که از پاییز ۱۳۹۶ به‌تدریج از قدرت ریال کاسته می‌شد و نرخ دلار و ارزهای دیگر افزایش می‌یافت. این مهم در سال اول دولت دوم روحانی همزمان با اعتراضات معیشتی شد که دی ماه آن سال کشور را دربر گرفت. با این حال، هنگامی‌ که ترامپ اعلام کرد از برجام خارج خواهد شد نرخ هر دلار امریکا با سرعتی چشمگیرتر افزایش یافت. درحالی‌که سال ۹۶ با نرخ دلار حدود ۳ هزار و ۷۵۰ تومانی آغاز شد به‌تدریج از میانه‌های سال از ارزش ریال کاسته شد. این امر تا به آنجا پیش رفت که نرخ هر دلار در شهریور و مهر آن سال برای همیشه کانال ۳ هزار تومانی را رد کرد و به کانال ۴ هزار تومانی وارد شد.

این در حالی است که یک ماه قبل از اعلام خروج ایالات متحده از برجام نرخ هر دلار امریکا در میانه فروردین ۹۷ در بازار آزاد به ۵ هزار و ۳۸ تومان رسیده بود. تهدیدهای مکرر کاخ سفید در یک ماه بعد آن همچنان نرخ دلار را به شکل فزاینده‌ای رو به افزایش برد به گونه‌ای که در ۱۶ اردیبهشت آن سال و ۲ روز قبل از اعلام خروج دونالد ترامپ از توافق برجام نرخ هر دلار امریکا کانال ۵ هزار تومانی را هم ترک کرده بود و به نرخ ۶ هزار و ۳۵۰ تومان در بازار خرید و فروش می‌شد.
نباید فراموش کرد که فروردین همان سال پس از آنکه تلاش‌های چند‌ماهه دولت و بانک مرکزی که از میانه سال ۹۶ بر کاهش روند افزایش دلار متمرکز شده بود، به اجرای عرضه دلار ۴ هزار و ۲۰۰ تومان منجر شد. ارز و قانونی که به دلیل شکل ویژه و خاص اجرای آن به «دلار جهانگیری» معروف شد.

در میانه خرداد نرخ هر دلار امریکا در حالی ۶ هزار و ۵۰۹ تومان اعلام شده بود که یک ماه از اعلام خبر خروج ایالات متحده از برجام گذشته بود و به نظر می‌رسید سیاست‌های دولت از همان آغاز کار می‌توانست ثبات را ممکن کند. اما در ماه‌های بعد این ایده به طور کلی کنار گذاشته شد. در میانه تیر نه‌تنها کانال ۶ هزار تومانی برای دلار تنگ می‌نمود که حتی نرخ هر دلار امریکا در کنار ۷ هزار تومانی نیز باقی نماند و ارزش هر دلار امریکا در ۱۶ تیر آن سال به ۸ هزار و ۱۹ تومان رسید. در مرداد ماه باز هم نرخ دلار افزایش یافت اما کانال قیمتی تغییر نکرد تا در میانه تابستان ۹۷ نرخ هر دلار امریکا به ۸ هزار و ۹۷۶ تومان برسد. فاصله میان مرداد و شهریور با تلاطم‌های گوناگون در بازار ارز همراه شد.

در‌حالی‌که بنا بود به گفته ترامپ، تا پایان آبان‌ تمام تحریم‌های لغوشده در برجام دوباره علیه کشور اعمال شوند، با نزدیک شدن به این موعد شرایط اقتصادی کشور دشوارتر شد و اثرات این احساس ناامنی به شکل تنش‌های ارزی خود را نشان داد؛ به گونه‌ای که از حدفاصل ۱۶ مرداد تا ۱۶ شهریور ۱۳۹۷ نرخ دلار بیش از ۵۰ درصد رشد کرد و از۸ هزار و ۹۷۶ تومان به ۱۳ هزار و ۵۱۱ تومان رسید. به بیانی دیگر، در این حد فاصل یک ماهه نرخ ارز نه‌تنها کانال ۸، ۹، ۱۰، ۱۱ و ۱۲ هزار تومانی را رد کرد بلکه تمام رکوردهای تا آن روز نرخ دلار در بازار تهران چندین و چند بار شکسته شد. این مسئله در حالی رخ داد که یک سال قبل از آن نرخ هر دلار امریکا ۳ هزار و ۹۰۴ تومان بود که‌ طی یک سال، رشد ۳ سال و نیم برابری را تجربه کرد. همچنین شدت افزایش نرخ در شهریور ماه به نحوی بود که در نیمه نخست سال ۹۷ نرخ دلار ۲ و نیم برابر شد. در فروردین ماه نرخ هر دلار امریکا اندکی بیش از ۵ هزار تومان بود.

مهر ماه به نسبت تابستان آرام‌تر گذشت و نرخ دلار در میانه مهر به ۱۳ هزار و ۷۶۰ تومان رسید. با این حال، در حالی که بنا بود تحریم‌ها با شدت هر چه تمام‌تر از آبان بر کشور اعمال شوند، آغاز تحریم‌ها به کاهش تنش‌ها منجر شد به نحوی که در آبان‌ نرخ هر دلار حدود ۲ هزار تومان ارزان‌تر از میانه مهر شد و به ۱۱ هزار و ۸۴۰ تومان رسید. در آذر نیز آرامش ادامه داشت تا در میانه آن نرخ دلار باز هم اندکی کاهش پیدا کند و به ۱۱ هزار و ۳۰۳ تومان برسد. این برای نخستین‌بار بعد از سال ۹۶ بود که نرخ دلار امریکا در دو ماه پی در پی کاهنده می‌شد.

در دی ماه برای سومین ماه پیاپی باز هم نرخ دلار روند کاهنده داشت و به ۱۰ هزار و ۵۵۰ تومان رسید تا روند کاهشی نرخ دلار ۳ ماهه شود. با این همه، هنوز نرخ دلار دو برابر نرخ ابتدای سال بود.
در بهمن دوباره نرخ دلار امریکا رشد کرد و در میانه زمستان ۹۷ به ۱۱ هزار و ۷۵۰ تومان رسید. در اسفند آن سال نیز مانند همه سال‌های دیگر به دلیل نزدیکی به تعطیلات پایان سال دوباره تقاضا برای ارز در کشور افزایش یافت و همین امر دوباره نرخ دلار را افزایش داد و به ۱۳ هزار و ۳۷ تومان رساند.
 در آخرین روز کاری سال ۹۷ نرخ هر دلار امریکا به ۱۲ هزار و ۸۹۴ تومان رسید تا به این ترتیب این پرونده برای سال ۹۷ بسته شود؛ سالی که در آغاز آن هر دلار امریکا ۴ هزار و ۸۹۹ تومان بود و در پایان آن نزدیک به ۳۰۰ درصد افزایش نرخ را تجربه کرد.



فراز و نشیب دلار در امسال


نخستین روز سال ۹۹ نرخ دلار مشابه آخرین روز کاری سال ۹۸ حدود ۱۴ هزار و ۹۰۰ تومان بود. این نرخ اواسط فروردین به ۱۵ هزار و ۷۹۵ تومان رسید تا علائم آن از حرکت شتابنده ارز در امسال خبر دهد. با توجه به شیوع کرونا نقل و انتقال پول و کالا برای دولت به مراتب سخت‌تر از سال ۹۸ شد و فروش منابع نفتی کشور هم دشوارتر از سال قبل آن دنبال شده بود. علاوه‌بر این، دولت امریکا هم که می‌دانست در امسال انتخابات ریاست‌جمهوری در پیش است تمام تلاش خود را بر این متمرکز کرد که هرچه زودتر و بیشتر ایران را به زانو درآورد.

با این همه اقتصاد ایران در بخش تولید صنعتی و کارخانه‌ای آسیب زیادی از کرونا ندید و بعد از چند ماه نخست آن شرایط برای صنعت تسهیل شد به گونه‌ای که پیش‌بینی می‌شود رشد این بخش تا پایان امسال به ۶.۴ درصد برسد که رقمی کم‌سابقه در نیمه دوم دهه ۹۰ محسوب می‌شود. در میانه اردیبهشت نرخ هر دلار امریکا ۱۵ هزار و ۶۰۰ تومان شد و این نرخ برای ۱۶ خرداد امسال به ۱۶ هزار و ۹۸۳ تومان رسید. در تابستان امسال همزمان با گرم‌تر شدن هوا، دما در بازار ارز هم بالا رفت به نحوی که در عرض یک ماه و تا میانه نخستین ماه تابستان نرخ هر دلار امریکا با افزایش نزدیک به ۳۰ درصدی به ۲۱ هزار و ۸۵۲ تومان برسد؛ خبری که نویددهنده روزهای سخت برای اقتصاد کشور بود و پیشاپیش نشان می‌داد منابع ارز بسیار کم و اداره کشور دشوارتر شده است. این روند در میانه مرداد نرخ هر دلار امریکا را به بیش از ۲۳ هزار تومان رساند.

Capture22222222222222222222222222.JPG

تب و تاب بازار ارز ادامه داشته و در میانه شهریور هر دلار امریکا به نرخ ۲۲ هزار و ۶۰۲ تومان خرید و فروش شد. شهریور، مهر و آبان امسال با روند شتابان افزایش نرخ ارز و در واقع کاهش ارزش پول ملی روبه‌رو شدیم؛ به نحوی که بالاترین نرخ دلاری که تاکنون در ایران مشاهده شده در ۲۷ مهر امسال رقم می‌خورد و نرخ هر دلار امریکا به ۳۲ هزار و ۲۰۰ تومان بالغ می‌شود. رقمی تکان‌دهنده آن هم در شرایطی که هنگامی که روحانی دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری خود را در اردیبهشت ۹۶ پیروز شد، نرخ هر دلار امریکا ۳ هزار و ۷۰۰ تومان بود. به بیان دیگر ۲۷ ماه پس از اینکه دور دوم ریاست‌جمهوری روحانی آغاز شد نرخ دلار امریکا نزدیک به ۱۰۰۰ درصد یا ۱۰ برابر افزایش یافت. افزایش نرخ دلار در اواخر مهر و رکورد‌شکنی آن به افزایش حساسیت نسبت به این مسئله دامن زد. علاوه‌بر این، بازار روز به روز به انتخابات ریاست‌جمهوری امریکا نزدیک‌تر می‌شد و همه چیز منتظر تصمیم رأی‌دهندگان امریکایی بود. این امر نرخ دلار را در میانه آبان‌ امسال به ۲۴ هزار و ۴۴۹ تومان رساند. این امر همزمان شد با خبر شکست ترامپ از جو بایدن و همین سبب شد بازار ارز کشور پس از ۳۰ ماه فشارهای بی‌امان تا حدودی هم به آینده امیدوار شود و هم به آرامش نسبی دست یابد.

در میانه آذر و دی نیز به ترتیب نرخ دلار ۲۵ هزار و ۵۹۵ تومان و ۲۵ هزار و ۹۰۲ تومان اعلام شد. در روزهای گذشته نیز که مراسم معارفه جو بایدن به عنوان ریاست‌جمهوری امریکا انجام شد، بازار ارز روزهای آرام‌تری را سپری می‌کند و قیمت‌ها در حالی نزدیک شدن به روزهای اول تابستان است. در نخستین روز بهمن که همزمان با مراسم معارفه بایدن بود نرخ هر دلار امریکا به ۲۲ هزار و ۷۵۲ تومان رسید. همچنین در روزهای گذشته نیز وزیر نفت اعلام کرده در روزهای گذشته هم راحت‌تر و هم بیشتر نفت فروختند. اینها نشان از آن دارند که کابوس ۲ سال و نیم اخیر کشور دست‌کم در این مقطع و در این ابعاد به پایان رسیده است.



کم‌تحرکی در سال رکود اقتصادی


سال ۹۸ در حالی برای دلار آغاز شد که در ابتدای آن نرخ هر دلار امریکا ۱۲ هزار و ۸۹۴ تومان بود. این نرخ در همان روزهای تعطیلات عید به روند افزایشی خود ادامه داد به گونه‌ای که در میانه فروردین نرخ هر دلار امریکا به ۱۳ هزار و ۱۹۰ تومان برسد. تا میانه اردیبهشت روند افزایشی نرخ دلار ادامه یافت و در ۱۶ اردیبهشت آن سال به ۱۴ هزار و ۷۰۰ تومان رسید. در ادامه ارزش ریال تا حدی تقویت شد به نحوی که در میانه خرداد نرخ هر دلار امریکا ارزان‌تر از فروردین و اردیبهشت شد و به ۱۳ هزار و ۹۰ تومان رسید. در میانه تیر ارزش هر دلار امریکا ۱۲ هزار و ۹۸۰ تومان اعلام شد و روند کاهنده‌ای که از آغاز خرداد شروع شده بود باز هم ادامه پیدا کرد. مرداد در حالی به میانه خود رسید که ارزش هر دلار امریکا باز هم کاهش یافت و به ۱۱ هزار و ۸۹۴ تومان رسید. در شهریور باز هم دلار ارزان‌تر شد و نرخ آن به ۱۱ هزار و ۳۸۹ تومان رسید. این امر سبب شد تا برای نخستین‌بار ازسال ۹۶ نرخ دلار امریکا به طور پیاپی ۴ ماه متوالی روند کاهنده‌ای را تجربه کند.

میانه مهر با نرخ هر دلار ۱۱ هزار و ۳۹۳ تومان سپری شد و نرخ آبان‌ دلار نسبت به ماه اول پاییز ۹۸ کاهشی شد و به ۱۱ هزار و ۳۳۸ تومان رسید. این آرامش نسبی بازار که تقریبا از ابتدای سال ۹۸ آغاز شده بود از اواخر پاییز تغییر کرد. برخی از کارشناسان معتقدند دولت برای جبران کسری بودجه خود در آن سال اقدام به فروش ارز حاصل از نفت در بازارها کرده است. این مهم در حالی مطرح می‌شود که دولت هیچ‌گاه این مسئله را به طور رسمی قبول نکرد اما شواهدی دال بر صحت آن وجود داشت. از آنجا که نظام تحریم‌ها قبل از هر چیز خود را در برابر فروش نفت ایران و بازگرداندن پول حاصل از صادرات به کشور تعریف کرده بود، دولت به‌شدت در میانه سال ۹۸ در تامین منابع بودجه جاری خود دچار مشکل بود.

برخی از کارشناسان معتقدند دولت این‌بار به جای استقراض از بانک مرکزی نرخ دلار را بالا برد. با این همه مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی معتقد است جبران هر ۱۰ هزار میلیارد تومان کسری بودجه کشور از راه‌هایی که به افزایش نقدینگی منجر می‌شود ۲ درصد بر نرخ تورم اضافه می‌کند. به بیان دیگر، دولت برای جبران کسری بودجه اگر از روش‌های مرسوم مانند انتشار اوراق مشارکت، درآمدهای مالیاتی یا فروش نفت استفاده نکند به ازای هر ۱۰ هزار میلیارد تومان افزایش نقدینگی ۲ درصد به میانگین نرخ تورم سالانه اضافه می‌شود.

Capture3333333333333333333333.JPG


در میانه دی ماه ۹۸ نرخ هر دلار امریکا به ۱۳ هزار و ۳۴۰ تومان رسید. در ۱۶ بهمن دلار ۵۰ تومان گران‌تر از میانه دی شد و به ۱۳ هزار و ۴۵۰ تومان رسید. در اسفند نیز به دلیل تعطیلات عید دوباره تقاضا برای ارزهای معتبر خارجی افزایش یافت و همین امر نرخ هر دلار امریکا را در میانه آخرین ماه سال ۹۸ به نزدیک ۱۵ هزار تومان رساند. سال ۹۸ در حالی به پایان رسید که روزهای آخر آن همزمان بود با شیوع ویروس کرونا. در عمل تمام اسفند ۹۸ و فروردین ۹۹ در تعطیلی کسب‌وکارها سپری شد. این در حالی است که بسیاری از فعالان خرد و متوسط بازار انتظار داشتند در روزهای پایانی سال تا حدودی جبران رکود بازار در طول سال را کرده باشند. روز پایانی سال ۹۸ در حالی به تاریخ پیوست که هر دلار امریکا در پایان آن روز کاری ۱۴ هزار و ۹۰۳ تومان ارزش‌گذاری شده بود. به این ترتیب در کل سال ۹۸ نرخ دلار از ابتدا تا انتها در یک بازه ۴ هزار تومانی، بین ۱۱ هزار تا ۱۵ هزار تومان در نوسان بود و در پایان سال نرخ دلار نسبت به روز آغاز سال هزار و ۹۱۶ تومان گران‌تر شده بود.



سخن آخر


دولت دوازدهم نیز روزهای پایانی خود را سپری می‌کند و به احتمال زیاد دستاورد احتمالی مذاکرات آینده به عمر این دولت کفاف نخواهد داد. با این حال باید توجه داشت روند افزایشی قیمت‌ها در کشور و کاهش ارزش پول ملی شرایط را به گونه‌ای درآورده که قدرت خرید خانوارهای ایرانی به‌شدت تضعیف شده است. به طور مثال، حداقل دستمزد کشور در ابتدای امسال معادل ۱۷۴ دلار بود اما در میانه سال این نرخ به ۸۰ دلار کاهش یافت. در‌حالی‌که نرخ قیمت‌ها تابعی از نرخ دلار در کشور هستند کاهش چشمگیر قدرت خرید حداقل مزد می‌تواند به تشدید بحران تقاضا در کشور دامن بزند.


چاپ