دانش‌بنیان‌ها حلقه ارتباطی صنعت و دانشگاه

محدودیت‌های بین‌المللی منجربه ظهور و بروز فرصت‌های علمی‌صنعتی در کشور شد. فرصت‌های بسیاری در پارک‌های علم و ‌فناوری و شرکت‌های دانش‌بنیان بومی وجود داشت که با قطع همکاری شرکای خارجی، توجه‌ها را به خود جلب کرد. حال صنعتگران چقدر از این ظرفیت استفاده کرده‌ و به رفع نیازهای خود پرداخته‌اند؟

در این راستا، سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران(ایدرو) اعلام کرده می‌تواند در کنار شرکت‌های دانش‌بنیان به این شرکت‌های نوپا در بخش‌های فرهنگ‌سازی، توانمندسازی و انتشار دستاوردهای نوآوران کمک کرده و شرایط بهم‌رسانی دانش و ایده‌های نوآورانه در بخش‌های صنعتی را فراهم آورد. در این بین عنوان می‌شود که تقویت توان ساخت داخل و بیمه خطرپذیر کسب‌وکارهای نوپا از مهم‌ترین نیازهای این شرکت‌ها برای پیمودن مسیر موفقیت است. بنابراین ایدرو می‌تواند با توانمند کردن شرکت‌های دانش‌بنیان نقش مهمی در ارتقای فناوری واحدهای صنعتی‌ و محصولات بومی داشته باشد. به علاوه اینکه صنعتگران استقبال خوبی از شرکت‌های دانش‌بنیان داشته و توانمند شدن این شرکت‌ها به‌لحاظ شیوه‌های همکاری دوجانبه، می‌تواند بخشی از مشکلات فناوری حوزه صنعت را رفع کند.


دانش‌بنیان‌ها پل ارتباطی


محمدمهدی شکورزاده، عضو هیات‌مدیره انجمن تخصصی صنایع همگن نیرومحرکه و قطعه‌سازان خودرو کشور درباره نحوه همکاری صنعت و دانشگاه در دوره محدودیت‌های بین‌المللی به صمت گفت: اگر بخواهیم واقع‌بینانه به موضوع ارتباط صنعت و دانشگاه بپردازیم باید گفت همکاری‌های خیلی نزدیکی در این مدت شکل نگرفته است. اما ارتباط صنعتگران با شرکت‌های دانش‌بنیان بسیار بیشتر از گذشته شده و چون ارتباط شرکت‌های دانش‌بنیان با دانشگاه‌ها بسیار نزدیک است می‌توان گفت با یک واسطه این همکاری به‌نوعی بین صنعت و دانشگاه شکل گرفته است.وی افزود: خدمات‌دهی خوبی از این طریق به واحدهای صنعتی در حال انجام است به‌ویژه در صنعت خودرو، زنجیره تامین در حوزه مواد اولیه از همکاری و دانش این شرکت‌ها بهره می‌برد. او عنوان کرد: تغییر مواد اولیه و ساخت آنها و حتی مکانیسم‌های جدید در روش‌های تولید و جایگزینی قطعات جدید با قدیمی نتیجه این همکاری بوده است. وی یادآور شد: دانشگاه‌ها دارای اصول خاصی بوده و براساس برخی ضوابط، سرفصل‌های درسی خود را تدوین و تدریس می‌کنند.

درحال‌حاضر هم که دانشگاه‌ها تعطیل هستند، صنعتگران نمی‌توانند از امکانات دانشگاهی بهره‌مند شوند؛ بنابراین به‌طور مستقیم ارتباط تنگاتنگی بین دانشگاه و صنعت به‌وجود نیامده است. رئیس انجمن قطعه‌سازان استان خراسان‌رضوی اظهارکرد: شرکت‌های دانش‌بنیان پل ارتباطی صنعت و دانشگاه هستند که می‌توان با آمادگی بیشتر به همکاری با آنها ورود کرد.شکورزاده با بیان اینکه طبیعی است دانشگاه‌ها با چند دهه‌ فعالیت به این سادگی نمی‌توانند تغییر سیستمی داشته باشند، گفت: صنعت روش کار خودش را دارد که بیشتر اجرایی است و وابستگی زیادی به مسائل تئوری ندارد. درحالی‌که در دانشگاه‌ها با توجه به سرفصل‌هایی که دارند، بعد نظری برجسته است. به‌طور قطع، مسائل تئوری می‌تواند تاثیر زیادی در صنعت داشته باشد اما در بعد عملی شرکت‌های دانش‌بنیان موثرتر عمل خواهند کرد.


دولت مشوق باشد


براساس ماده یک قانون حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان مصوب ۱۳۸۹، شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان، با هدف هم‌افزایی علم و ثروت، توسعه اقتصاد دانش‌محور، تحقق اهداف علمی و اقتصادی و تجاری‌سازی نتایج تحقیق و توسعه تشکیل شده‌اند. پیش‌تر هم شرکت‌های دانش‌بنیان وجود داشتند اما چرا صنعت از این ظرفیت موجود در کشور استفاده نمی‌کرد؟ شکورزاده در توضیح این موضوع گفت: اوایل انقلاب، سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران به‌وجود آمد که تقریبا نقش شرکت‌های دانش‌بنیان کنونی را داشت. در این سازمان برخی از استادان درگیر کارهای تولیدی بودند و درباره مشکلات و چالش‌های فناوری به تحقیق و پژوهش می‌پرداختند. به‌تدریج از دل این سازمان، پارک‌های علم و فناوری و شرکت‌های دانش‌بنیان به‌وجود آمدند. وی اظهارکرد: سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی ایران چون دولتی است، ملاحظاتی دارد اما شرکت‌های دانش‌بنیان عمدتا خصوصی هستند. ارتباط شرکت‌های دانش‌بنیان با صنعتگران، هم منبع درآمدی برای آنهاست و هم مشکلات فناوری واحدهای صنعتی رفع می‌شود.


دانشگاهیان باید گام نخست را بردارند


نادر خلدی یکی از فعالان حوزه صنعت هم درباره ارتباط صنعت و دانشگاه در شرایط فعلی به صمت گفت: صاحبان بنگاه‌های اقتصادی و صنعتی نمی‌توانند بدون تحرک و فعالیت بایستند. آنها همیشه در حال پیگیری امور تولید بوده و فرصت کمی برای برنامه‌های بلندمدت مانند ارتباط با دانشگاهیان داشته‌اند. علاوه‌بر آنکه موضوع را رد نمی‌کنند اما فرصت انجام آن را هم ندارند. از این‌رو دانشگاهیان باید برای این همکاری گام‌های نخست را بردارند. او افزود: آنها می‌توانند با پیشنهاد راهکارهایی که صنعتگر را زودتر و بهتر به نتیجه مطلوب تولید می‌رساند، او را تشویق و ترغیب به‌همراهی کرده و طرح‌های جدید با توجه به ایجاد ارزش‌افزوده بالاتر ارائه دهند.خلدی در توضیح این موضوع که تا صنعتگر اظهار نیاز نکند پژوهشگر چگونه می‌تواند کار را در راستای مشکلات صنعتی پیش ببرد، گفت: در حقیقت صنعتگر احساس نیاز نمی‌کند و به‌هر ترتیبی شده مشکلش را هنگام فعالیت رفع می‌کند.

در این‌باره پژوهشگر می‌تواند پیشنهاد رفع مشکل با راهکارهای بهتر و نقشه راهی برای رفع چالش‌های موجود با صرف زمان و هزینه کمتر به صنعتگر ارائه دهد. او ادامه داد: در عصر حاضر با خریدهای آنلاین، دغدغه‌ افراد کمتر شده است. رقابت و خدمات‌دهی فروشگاه‌های برخط سبب شده افراد خریدهای خود را از این طریق در مدت‌زمان کوتاه‌تر و با کیفیت بهتر انجام دهند. طراحی نرم‌افزارهای جدید برای حمایت از مشتریان را می‌توان به مشارکت صنعتگران و دانشگاهیان تسری داد. خلدی عنوان کرد: بیان این نکته هم ضروری است که گاهی صنعتگر ممکن است خود متوجه نیازی که دارد، نباشد، زیرا تولیدکننده به یک روند کاری روزمره عادت کرده است و تصور می‌کند فعالیت مورد نظر به همین اندازه انرژی و زمان نیاز داشته و امری طبیعی است. در این میان، این نخبه و پژوهشگر است که می‌توان با پیشنهاد راهکارهای بهتر او را هوشیار کند. از این‌رو معتقدم پژوهشگران باید برای خدمت به شرکت‌های تولیدی گام نخست را بردارند.


کمک شتابدهنده‌ها به صنعت


در ادامه خلدی با اشاره به فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان گفت: در ایران به‌تازگی فعالیت‌هایی در این راستا در حال انجام است و شرکت‌های دانش‌بنیان که به شتابدهنده هم معروف هستند، گام‌های اولیه را برای همکاری برداشته و کارهای خوبی ارائه داده‌اند. این قطعه‌سازان یادآور شد: در این‌باره باید دولت هم به‌عنوان حامی ورود کند و مشوق‌هایی را برای دو طرف در نظر بگیرد. خلدی با بیان اینکه در جهان این شرکت‌های دانش‌بنیان هستند که پیشنهاد همکاری به صنعتگران می‌دهند، گفت: ایران هم با فاصله حدود ۴ دهه به این سو گام‌های مثبتی برداشته است. به‌عنوان مثال، دولت در کره‌جنوبی راهنمایی می‌کند که صنعتگر اسپانسر دانشجویان رشته‌های فنی‌مهندسی باشد و در مقابل دانشگاه هم خدمات فناوری به آنها ارائه دهد. به‌هر حال، سود برای هر دو طرف قرارداد ضروری است. وی ادامه داد: در ایران گاهی برخی کارخانه‌های بزرگ، خود مبادرت به تاسیس دانشگاه می‌کنند. بیشتر آنها چون خدمات تخصصی نیاز دارند؛ در نتیجه دانشگاه را با سرفصل‌های مورد نیاز خود تعریف و تاسیس می‌کنند. خلدی در پایان گفت: سیاست‌گذاری دولت می‌تواند به تداوم این ارتباط بسیار کمک کند. آگاهی‌دهی و بستر‌سازی از سوی دولت در این حوزه (تشویق و تقویت ارتباط صنعتگران با شرکت‌های دانش‌بنیان و دانشگاهیان) به رونق تولید انجامیده و درآمد دولت را در حوزه مالیات افزایش می‌دهد.


نیازمندی‌های‌ خارجی‌


علی جهان‌افروز، کارشناس حوزه صنعت درباره تعامل دانشگاه و صنعت به صمت گفت: ارتباط نداشتن دانشگاه و صنعت موضوعی گسترده بوده که مربوط به امروز و دیروز نیست. با آغاز نهضت داخلی‌سازی نباید انتظار داشت فاصله‌ای که محصول سال‌های متمادی است به این زودی پر شود. او افزود: سرفصل‌های دانشگاه‌ها بدون درنظر گرفتن نیاز صنعت نوشته می‌شود. امتیازی که دانشگاه برای استادان در رتبه‌بندی و ارتقای درجه در نظر می‌گیرد، چاپ مقاله برای نشریات بین‌المللی است، درحالی‌که شاید نیازهای امروز صنعت کشور، مربوط به موضوع‌های ۱۰ تا ۱۵ سال پیش کشورهای صنعتی بوده که موضوع روز ما است.

نوشته‌های استادان اگر قرار است در نشریه‌ای بین‌المللی منتشر شود، باید در راستای دانش روز جهان باشد؛ بنابراین نخست باید شرایطی در دانشگاه‌ها فراهم شود که استادان مایل باشند، روی مسائل ریز صنعت کشور مطالعه کنند.
او ادامه داد: ارتقای درجه اعضای هیات‌علمی دانشگاه‌ها بر مبنای نیازهای جوامع پیشرفته تنظیم‌شده که هیچ ارتباطی با وضعیت فعلی صنایع کشور ما ندارد، زیرا چند سالی عقب‌تر هستیم. این فعال صنعت قطعه با بیان اینکه پژوهشگران و دانشگاهیان کشورهای صنعتی درباره نیازهای خود مطالعه می‌کنند، گفت: به همین دلیل صنایع از پروژه‌ها پشتیبانی مالی می‌کنند درحالی‌که دانشگاهیان ما پژوهش می‌کنند بدون اینکه زمینه مطالعاتی آنها ریشه در نیازهای صنعت کشور داشته باشد. به‌عنوان مثال، استاد خارجی در زمینه نانومتریال مطالعه می‌کند و صنایع هزینه پژوهش‌هایش را هم می‌پردازد، چون صنعتگران در حال استفاده از این مواد هستند؛ بنابراین نتایج پژوهش‌ها کاربردی است و تبدیل به ارزش مادی می‌شود. ایران هم در زمینه پژوهش نانومتریال رتبه‌دار است اما اینکه این پژوهش در صنعت داخلی چقدر کاربرد دارد و مورد استفاده قرار می‌گیرد، جای پرسش دارد اما پاسخ آن هیچ است.

جهان‌افروز با نقد رویکرد موجود در مطالعات دانشگاهی، افزود: افتخار ما در حرکت روی مرز دانش، خیلی برای صنایع داخلی کاربرد ندارد شاید به کار صنایع خارجی بیاید؛ البته این موضوع قطعی نیست، زیرا پژوهشگر و استاد ما با شرکت خارجی در ارتباط نیست که نیاز آنها را بداند. به‌احتمال زیاد، کسانی که مدرک دکترای خود را از خارج دریافت می‌کنند، در ادامه همان زمینه‌های مطالعاتی خود، در بازگشت به ایران موضوع را ادامه می‌دهند. از سوی دیگر، رشته‌ای مانند ریخته‌گری که صنایع زیادی در داخل از آن استفاده می‌کنند و رشد تولیدات در این حوزه زیاد است، در دانشگاه جایگاهی ندارد. وی در ادامه اضافه کرد: در نمایشگاه‌هایی مانند متالورژی یک نفر از دانشگاهیان برای بازدید از غرفه‌ها حضور ندارد و فقط خود صنعتگران از غرفه‌ها بازدید می‌کنند. درحال‌حاضر، رشته ریخته‌گری در زمینه متالورژی تبدیل به ۲ واحد دانشگاهی شده‌ است. آنها می‌گویند، دانشجویان ترجیح می‌دهند در رشته‌هایی تحصیل کنند که بتوانند خارج از کشور ادامه تحصیل بدهند. این درحالی است که در کشورهای صنعتی در حوزه ریخته‌گری مطالعات زیادی نمی‌شود. همین امر باعث‌شده متخصص تربیت کنیم که برای کشورهای صنعتی مفید و کارآمد باشد. این فعال صنعت قطعه با بیان اینکه خدمات دانشگاه‌های ما نصیب خارجی‌ها می‌شود به‌ویژه اینکه بهترین دانشگاه‌ها در این‌باره وضعیت بدتری دارند، گفت: بیشترین صادرات افراد تحصیلکرده از سوی بهترین دانشگاه‌های کشور انجام می‌شود که باعث تاسف است.


وظیفه چیست؟


جهان‌افروز در پاسخ به این پرسش که چرا صنعتگر برای نیازمندی‌های خود درخواست و پیشنهاد نمی‌دهد، گفت: بروکراسی اداری از زمانی که صنعتگر بخواهد پروژه‌ای را به دانشگاه بسپارد، از درخواست گرفته تا اجرا، فرآیندی انرژی‌بر و زمانبر است. درحالی‌که استادان کشورهای صنعتی در وقت آزاد به‌عنوان مشاور وارد فعالیت‌های صنعتی می‌شوند، پروژه‌ها را در ارتباط با واحدهای صنعتی تعریف می‌کنند و در دانشگاه طرح را پیش می‌برند.

در نسل چهارم دانشگاه عنوان می‌کنند این صنعتگر است که به دانشگاه سفارش تربیت نیروی انسانی متخصص خود را می‌دهد و با در اختیار قرار دادن آزمایشگاه‌های لازم از دانشگاه می‌خواهد که نیروهای مورد نیاز چند سال آینده‌اش را تربیت کند. این موضوع از سوی استادان آلمانی در یکی از نشست‌های داخلی عنوان شد. جهان‌افروز در این‌باره افزود: یکی از نقاط ضعف ما همین مسئله است. به‌عنوان نمونه، کشور در صنعت ریخته‌گری نیاز به مهندس متبحر دارد درحالی‌که این رشته در دانشگاه‌های کشور جمع شده و به‌ندرت در برخی دانشکده‌ها تدریس می‌شود. بیشتر دانشگاه‌ها به سوی موضوعات نانو و نانومتریال رفته‌اند درحالی‌که نیازهای کشور در حوزه‌های پایین‌تر بدون تکلیف مانده است؛ بنابراین در این حوزه این خود صنعتگر است که بار آنچه دانشگاه باید انجام دهد را به دوش می‌کشد. این فعال صنعت قطعه ادامه داد: کارخانه‌های صنعتی این امر مهم را در واحدهای تحقیق‌وتوسعه با جذب فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و آموزش دوباره آنها انجام می‌دهند.

او گفت: در گرایش‌های گوناگون رشته‌های صنعتی سرفصل‌ها باید با توجه به نیازهای صنایع بوده و پاسخگوی خواسته‌های صنعتگران باشد. جهان‌افروز با بیان اینکه حتی در تربیت مهندس هم ضعف داریم، اظهارکرد: درست است کشور در حوزه تربیت مهندس رتبه‌دار است اما نیاز امروز ما تربیت مهندسانی است که بتوانند در واحدهای صنعتی کار عملی انجام دهند. او گفت: در گذشته برخی هنرستان‌های کشور متولی این امر بودند و با آموزش مهارت‌های عملی به دانش‌آموزان در ادامه آنها را به سوی دانشگاه‌ها هدایت می‌کردند؛ از این‌رو مهندس‌هایی کاربلد با مهارت‌های عملی تربیت و در کارخانجات گوناگون مشغول می‌شدند. درحال‌حاضر در این زمینه با وجود تاسیس دانشگاه‌های علمی‌کاربردی دچار ضعف شده‌ایم.این صنعتگر اظهار کرد: نیروی انسانی آموزش‌دیده در هنرستان‌ها در ادامه برای دریافت مدرک مهندسی تلاش می‌کنند وارد دانشگاه شوند. نظام آموزشی کشور در آموزش‌وپروش و آموزش عالی خیلی مناسب نیست و مدرک جایگزین تربیت افراد مفید و کارآمد شده است.

او گفت: تربیت نیروی انسانی کاربلد دانشگاه را به صنعت نزدیک‌تر می‌کند و به این ترتیب، تعامل مورد انتظار به‌وجود می‌آید.این فعال صنعت قطعه گفت: معضل تعامل نداشتن دانشگاه و صنعت، بیماری مزمنی است. پیش‌تر که در دانشگاه تدریس داشتم در نهایت گفته شد باید حضور فیزیکی بیشتری در دانشگاه داشته باشم که به‌دلیل مشغله‌های صنعتی ممکن نبود و ناچار از فضای دانشگاه خارج شدم. این مسئله خود بخشی از معضل ما در ارتباط صنعت و دانشگاه است. جهان‌افروز در پایان بیان کرد: پیشنهاد می‌شود استادانی که در شرف بازنشستگی وقت آزادتری دارند، به‌عنوان مشاور در واحدهای صنعتی به‌کار گرفته شوند و از آنها خواسته شود، پروژه‌های صنعتی تعریف کنند و به این ترتیب این استادان سفیران دانشگاه در بخش صنعت باشند.


چاپ