نقش فرهنگ صنعتی در رفع موانع توسعه صنعتی

صنعت و تولید به مفهوم بهره‌گیری از خلاقیت سرمایه‌های انسانی در جهت طراحی و تولید محصولات مختلف برای رفع نیازهای بشر است؛ بنابراین منظور از فرهنگ صنعتی، فرهنگی است که زیرساخت مناسب را برای تولید و خلاقیت انسان در جهت آسایش و افزایش ثروت در جامعه فراهم کند.

صنعتی شدن به‌معنای غالب شدن فرهنگی است که در آن بکارگیری نوآوری و خلاقیت در تمامی زمینه‌های تولیدی مانند صنعت، کشاورزی، مسکن و خدمات ضروری است. از آغاز پیدایش صنایع مدرن و انقلاب صنعتی، فرهنگ صنعتی موردتوجه جوامع قرار گرفته و برای آن، قواعد، نظام‌ها و راهکارهایی اندیشه شد. به ضرس قاطع می‌توان گفت صنعتی شدن، مستلزم شناخت فرهنگ صنعتی است.

فرهنگ صنعتی یکی از نشانه‌های دنیای مدرن و پدیده‌ای جهان‌شمول است. به زبان ساده‌تر فرهنگ صنعتی عبارت از فرآیند اجتماعی شدن صنعتی کارکنان در بخش‌های تولیدی است؛ به‌طوری که قواعد، اصول و رفتارهای موردنیاز صنعت را در خود ایجاد کند و در واقع پل ارتباطی بین جامعه و صنعت را می‌سازد.

فرهنگ صنعتی به دارایی نامشهود متکی بر میراث صنعتی تکیه می‌کند که در حقیقت از ایجاد زمینه‌ای پویا برای دستیابی به توسعه پایدار و مبتنی بر ساختار صنعتی موجود حمایت می‌کند. فرهنگ صنعتی و نظم‌پذیری در سازمان‌های تولیدی زیرساخت و زمینه‌های استفاده مفید و موثر از سرمایه‌های انسانی و مادی را فراهم می‌سازد و آثار مطلوبی در بعد بهره‌وری و کسب مزیت رقابتی دارد؛ بنابراین برای ارزشی‌ کردن تولید و سودآوری، باید فرهنگ صنعتی در سازمان و جامعه رواج یابد.

صنعت شتاب‌دهنده توسعه در جوامع مختلف است و اگر جامعه‌ای در رفع موانع پیاده‌سازی فرهنگ صنعتی موفق شود، توسعه صنعتی شتاب می‌گیرد. فرهنگ صنعتی به‌معنای تعهد جمعی است و این یعنی اینکه همه سطوح آموزشی کشور به رشد و توسعه صنعت کمک کنند. بدیهی است که پیاده‌سازی فرهنگ صنعتی استقلال، توان و قدرت اقتصادی کشور را ارتقا می‌بخشد؛ بنابراین توسعه صنعتی پیش‌شرط‌هایی دارد که مهم‌ترین آن فرهنگ صنعتی است و برای صنعتی‌شدن راهی جز ایجاد و توسعه واحدهای تحقیق و توسعه وجود ندارد.

برای شناخت فرهنگ صنعتی باید فرهنگ کشاورزی یعنی فرهنگی را که باعث شد بشر غارنشین به بشر شهرنشین مبدل شود، مورد شناخت و مداقه قرار دهیم. فرهنگ صنعتی، فرهنگی همسان در تمام جهان است و باید پذیرفت که این فرهنگ عواملی دارد که باعث رشد صنعت و تفکر می‌شود و در غالب فرهنگ‌های ملی، قومی و اعتقادی قابل پیاده کردن است. پاره‌ای از این عوامل عبارتند از:

۱- تضاد فرهنگ بین کسانی که به فرهنگ کشاورزی وابستگی دارند و از آن منتفع هستند و از چشم‌انداز فرهنگ صنعتی واهمه دارند.

۲- مسئله زمان در فرهنگ صنعتی

۳- نقش دولت در جامعه صنعتی

۴- ایجاد تخصص؛ از آنجا که در آغاز عصر صنعتی، کارخانه‌ها نمی‌توانستند با کارگران شاغل در بخش کشاورزی به تولید در بخش‌های صنعتی بپردازند، شرکت‌هایی ایجاد شد که مردم با سرمایه و سهام خود در مجامع شرکت می‌کردند.

۵- ایجاد تشکل‌ها، شرکت‌های تعاونی کارگری، اتحادیه‌ها و... که در جوامع صنعتی قدرت‌هایی برای اداره جامعه هستند.

۶- زایندگی فناوری؛ نهادهای صنعتی بهترین زایشگاه فناوری‌های صنعتی می‌شوند.

همه عوامل فوق موجب می‌شود، جامعه‌ای صنعتی شود و فرهنگ صنعتی در اجتماع، توسعه و ارتقا یابد. البته برای موفقیت در این مسیر باید نهادهای دینی، اجتماعی و دانشگاهی با همدلی به تحقق این هدف کمک کنند.

فرهنگ صنعتی رویکردی خردمندانه و ارزشی به فناوری و صنعت برای خلق و بکارگیری صنایع با ارزش افزوده بالا به‌منظور دستیابی به اهداف استراتژیک ملی، تولید، اشتغال مولد، رفاه ملی و... است اما باوجود اینکه کشور نیازمند توسعه صنعتی متناسب با ظرفیت‌های موجود است، چالش‌ها در این مسیر بسیارند که دلایل اصلی کندی توسعه صنعتی کشور را می‌توان در ۵ دسته طبقه‌بندی کرد:

۱- تضاد بین تمرکز سیاسی و اقتدار بازار

۲- تضاد میان تمرکز دولتی و رقابت (داخلی و خارجی)

۳- تضاد بین اقتدار شرکت‌های دولتی و گسترش بخش خصوصی

۴- کشمکش میان اندیشه خودکفایی و اندیشه خودکفایی بخش صنعت

۵- تضاد میان نظام تحکمی و نظام رقابتی جهانی.

از سویی برای بررسی و آزمون چالش‌های صنعت می‌توان موضوع را از ۶ زاویه بررسی کرد که عبارتند از: عوامل تولید، فرآیند تولید، زیربناها، فضای صنعتی شدن، تدابیر و خط‌مشی‌های دست‌اندرکاران اصلی و عوامل محیطی. علاوه بر ضرورت رفع موانع توسعه فرهنگ صنعتی، یکی از مهم‌ترین پیش‌نیازهایی که موجب توسعه صنعتی کشورها و دوام حضور بنگاه‌های اقتصادی و موسسات بازرگانی شده و رقابت‌پذیری را در بازار جهانی تضمین می‌کند، کیفیت کالاهای تولیدی است.

سازمان‌ها باید در جهت افزایش اعتبار برند و ارتقای جایگاه اجتماعی، خود را به‌درستی به مشتریان معرفی کنند و این امر جز در سایه ارائه کالای مرغوب و خدمات رضایت‌بخش، میسر نخواهد بود؛ بنابراین کیفیت دارای نقشی استراتژیک در توسعه صنعتی است که باید مورد توجه تولیدکنندگان داخلی قرار گیرد. در همین راستا به‌منظور مقاوم‌سازی اقتصاد کشور، ‌باید با رفع موانع توسعه فرهنگ صنعتی و با استفاده از مکانیسم نوآوری، زمینه را برای حمایت از تولید داخلی و توسعه صنعتی فراهم ساخت.

شهرام شیرکوند-پژوهشگر صنعت


چاپ