بافت فرسوده یک تاریخِ تجاری

آیدا فریدی: گزارش تصویری این هفته صمت با موضوع بافت فرسوده بازار بزرگ تهران و رعایت ایمنی و استاندارد در ساختار بنایی است که تاریخ آن به دوران قاجار و صفویه بر می‌گردد.

هرچند بخش‌هایی از این بنای تاریخی که در سال ۱۳۵۶ ثبت ملی شد، بازسازی شده است اما این بازسازی تنها به‌منظور حفظ نمای ظاهری بوده و شامل بسیاری از دالان‌ها و سراها نمی‌شود. بنای بازار در زمان ناصرالدین شاه قاجار به صورت طاق‌های ضربی و منحنی شکل ساخته شد و در ساخت آن آهن به‌کار نرفت. بین بازار‌ها، سرا و کاروانسرا وجود داشت که محل نگهداری کالا‌ها و انبار و همچنین محل سکونت موقت بازرگانان بود. قسمتی از بازار که ما آن را به‌عنوان تیمچه می‌شناسیم، هنوز در بخش‌هایی از بازار با همان کارکرد قدیمی، محل انبار کالاست. در آغاز ساخت، بازار‌ها شکل منظمی نداشتند و نام‌گذاری آنها تنها براساس مشاغل بوده است؛ مثل بازار پالان‌دوزان و نجارها. نام برخی بازار‌ها را نیز مردم براساس شکل‌شان انتخاب می‌کردند؛ مانند بازار شترگلو و مفت‌برها. از تاریخ بنا گذاشتن بازار سالیان بسیار گذشته است.

q4.jpg


بازار بزرگ تهران به‌دلیل بافت قدیمی و تاریخی‌اش بخشی از میراث‌فرهنگی و حتی گردشگری تهران محسوب می‌شود. منطقه‌ای که با سنگفرش کردن پیاده‌راه آن سعی بر آن بود که تبدیل به منطقه‌ای گردشگری شود و این اتفاق هم افتاد. اما کارکرد آن همچنان همان کارکرد دهه‌های پیشین یعنی محلی برای داد و ستد است و همچنان قطب اصلی تجارت در تهران و حتی کشور به‌‌شمار می‌رود. بازار بزرگ تهران نه‌تنها نسبت به گذشته تحلیل نرفته بلکه هر روز به تعداد سراها و دالان‌ها و حجره‌های آن افزوده شده است. حالا هر دالان محل گذر و معامله و ارتزاق بسیاری از افراد است. قدم زدن در دالان‌های تو در تو و تماشای بافت تاریخی بازار اگرچه خوشایند است اما حافظه تاریخی ساکنان تهران تجربه‌ای تلخ و اندوهبار از حادثه پلاسکو را به همراه دارد. ساختمان پلاسکو اگرچه قدمتی جوان‌تر نسبت به بافت بازار بزرگ تهران داشت اما در کنار بازار تهران یکی از نخستین و مهم‌ترین بازارهای تجاری بود و در اتفاقی ناگوار کام بسیاری از بازاریان تهران را برای همیشه تلخ کرد. 

q2.jpg

 

 در میان اماکن بازار تهران، بازار بین‌الحرمین، از ساخته‌های دوره محمدشاه قاجار و بازار امیر، سرای امیر و بازار کفاش‌ها برای دوره ناصرالدین‌شاه است. با این وجود، آنچه درباره این بازار در ابتدا به ذهن می‌رسد، تفکیک بخش تجاری بازار از بخش تاریخی و فرهنگی آن است. اما آیا چنین تفکیکی میسر است؟ معامله‌گران و بازاریان این بازار تا چه حد نگران استانداردهای محل تجارت و دلواپس اموال خود هستند؟ بحث استانداردسازی و امنیت بازاری به این قدمت، از طرح‌هایی است که در سایه کرونا و بازاری که دیگر مثل گذشته مشتری ندارد، تورم و نرخ ارز و تنگناهای معیشتی مغفول مانده است.

q1.jpg

 


چاپ