بررسی کارشناسان از تاثیر اظهارات ناپخته برتعادل بازار

ثبات نرخ ارز مهم‌تر از کاهش نرخ است

رسانه‌های داخلی و خارجی فارسی‌زبان در دو روز گذشته عرصه‌ای برای اظهارنظرهای مکرر مسئولان کشور درباره ارز بود.

داستان از جایی شروع شد که محمود واعظی، سخنان شائبه‌برانگیزی را مطرح و این ذهنیت را که دولت برای اداره کشور نرخ دلار را «افزایش» داده، تقویت‌ کرد، اما بلافاصله بانک‌ مرکزی دست به کار شد و با انتشار توییتی از مسئولان کشور تقاضا کرد از اظهارنظر درباره مسائلی که در حیطه تخصص‌شان نیست خودداری کنند. واعظی هم که در اصفهان به‌سر می‌برد گفت رسانه‌ها از سخنانش برداشت نادرستی داشته‌اند که باعث بروز شائبه‌هایی شده است.

رئیس دفتر رئیس‌جمهوری که سابقه اظهارات جنجالی زیادی داشته، این بار به موضوعی دامن زد که بسیاری از فعالان اقتصادی را به فکر و واکنش واداشت؛ به‌نحوی‌که برخی معتقدند قصد واعظی از طرح این موضوع مقدمه‌چینی برای تزریق ارز به بازار و کاهش نابهنگام نرخ دلار است. عده‌ای دیگر نیز اعتقاد دارند سیدمحمود واعظی گاف بزرگی داده که پس از زنهار غیرمستقیم همتی، مجبور به اصلاح سخنان جنجال‌برانگیز خود شده است.

در نهایت همه این بحث‌ها در بازار ارز به موضوع تعیین نرخ دلار ختم می‌شود که از دید مردم عادی مهم‌ترین بحث این روزهای اقتصاد ایران است. افزایش حدود ۷۰۰ درصدی نرخ دلار در ۴ سال اخیر باعث شده پول ملی کشورمان به سرازیری سقوط ارزش بیفتد و طبعا قدرت خرید مردم نیز افت چشمگیر و کم‌سابقه‌ای را تجربه کند. اما این سخنان رئیس دفتر رئیس‌جمهوری که همزمان با خبر آزادسازی یک میلیارد دلار از منابع ارزی بلوکه‌شده ایران مطرح شده مردم را به ارزان‌تر شدن دلار امیدوار کرده تا شاید ریال هم بتواند پس از مدت‌ها نفس راحتی بکشد!

داستان از سفر سیدمحمود واعظی، رئیس دفتر رئیس‌جمهوری به اصفهان آغاز شد که برای افتتاح چند طرح راهی این استان شده بود.

به گزارش خبرآنلاین، واعظی در اصفهان گفته بود: «از نظر اقتصادی نرخ ارز در ایران ۲۵ یا ۲۷ هزار تومان نیست. ما این کار را کردیم تا بتوانیم اقتصاد کشور را اداره کنیم تا امروز دشمنان بگویند فشار حداکثری شکست خورده است. روزهایی را پشت سر گذاشتیم که زیر ۱۰۰ هزار بشکه فروش نفت داشتیم و نمی‌توانستیم حتی پول آن را جابه‌جا کنیم».

اما بانک‌ مرکزی ساعتی بعد در حساب رسمی توییتری روابط‌ عمومی خود نوشت: «برای جلوگیری از سوءاستفاده و سوءبرداشت از صحبت‌های مسئولان محترم، شایسته است اظهارنظر در زمینه مسائل تخصصی پولی و ارزی به بانک مرکزی واگذار شود».

پس از این گلایه غیررسمی و غیرمستقیم بانک ‌مرکزی، واعظی بار دیگر در رسانه‌ها ظاهر شد و در حساب شخصی خود در فضای مجازی برداشت رسانه‌ها از اظهاراتش را نادرست خواند.

به گزارش خبرگزاری صدا‌وسیما، رئیس دفتر رئیس‌جمهوری ضمن تکذیب تفسیرهایی که از اظهاراتش منتشر شده، نوشت: «دولت هیچ گاه به‌دنبال گران کردن ارز نبوده و نرخ بالای ارز و نرخ غیرواقعی آن را یکی از موانع مهم اداره کشور و یکی از رخدادهای تلخ در دوران مسئولیتش می‌داند و همواره در پی کنترل آن و کاستن از فشار بر شهروندان بوده است؛ آنچنانکه در آینده نزدیک نیز هیچ فرصتی را برای کنترل نرخ ارز از دست نخواهد داد.»

روز بعد هم روابط عمومی دفتر ریاست‌جمهوری انتشار نقل‌قول از محمود واعظی مبنی بر نقش دولت در ایجاد نوسانات ارزی را تکذیب کرد و اصرار مخالفان دولت بر تکرار این دروغ و حتی تحلیل پیرامون آن را تداوم حمله به دولت و تحت تاثیر قرار دادن آرامش نسبی بازار دانست.

در اطلاعیه روابط عمومی دفتر ریاست‌جمهوری آمده است: باوجود نظر صریح ایشان (واعظی) در مصاحبه‌ها و سخنرانی‌ها در این زمینه و تکذیب سریع این نقل‌قول بی‌اساس، همچنان عده‌ای از رسانه‌های داخلی و خارجی که از آنان بارها در کلام رئیس‌جمهوری با عنوان تبرئه‌کنندگان ترامپ و تحریم‌کنندگان ملت ایران نام برده شده‌، می‌کوشند در تداوم سیاست‌های پیشین خود و باوجود شکست مفتضحانه ترامپ، نقش تروریسم اقتصادی او را پنهان و دولت را در پیشگاه مردم مقصر جلوه دهند. باز هم تاکید می‌شود این نقل‌قول از رئیس دفتر رئیس‌جمهوری باتوجه به تبیین دیدگاه‌های چند باره ایشان درباره اقتصاد و سیاست‌های اقتصادی کاملا کذب و پافشاری بر تبلیغ یک موضوع نادرست و نادیده گرفتن تکذیبیه‌ها خلاف اخلاق و مضر برای اقتصاد کشور است.

نه درست، نه اشتباه!

یوسف کاووسی، مدیرکل سابق بازرسی بانک مرکزی و کارشناس امور پولی و بانکی با یادآوری سخنان مسئولان مبنی بر پایین‌تر بودن نرخ واقعی دلار از آنچه در بازار آزاد می‌گذرد، به صمت گفت: در مقاطع زمانی دیگری هم چنین اظهاراتی را از برخی مسئولان از جمله آقای واعظی شنیده بودیم که می‌گفتند نرخ واقعی ارز از نرخی که در بازارها معامله می‌شود، کمتر است.

وی در ادامه افزود: زمانی که نرخ دلار در کانال ۶ هزار تومان بود هم چنین صحبت‌هایی را شنیده بودیم، بعدها در کانال‌های ۸ هزار تومان و ۱۲ هزار تومان هم این اظهارات از تریبون‌های دولتی تکرار شد.

تقویت یک شائبه

کاووسی به مسئله مناقشه‌برانگیر درآمد دولت از محل افزایش نرخ دلار در بازار ارز اشاره و عنوان کرد: هرچند آقای واعظی بلافاصله اظهارات خود درباره نرخ ارز و دستکاری دولت را تکذیب کردند اما بانک مرکزی پیامی داد که تلویحا سخنانی از این دست را اشتباه می‌دانست. موضوعی که در این بین مطرح می‌شود انتفاع دولت از نوسانات قیمتی در بازار ارز است که آیا چنین اتفاقی رخ داده یا خیر؟ البته دولت بارها گفته ما از محل شوک‌های ارزی منفعتی عایدمان نشده، اما مسئله این است که چنین ادعایی چقدر به واقعیت نزدیک است؟ اظهاراتی مثل آنچه آقای واعظی داشته‌اند هم این شائبه را تقویت کرده است.

منفعت برنامه‌ریزی‌نشده

مدیرکل سابق بازرسی بانک مرکزی با توضیح پیرامون ادعای کسب درآمد دولت از محل بازار ارز، به صمت گفت: برای بررسی این موضوع باید توجه داشت که مبنای محاسبه نرخ ارز در بودجه، دلار ۴۲۰۰ تومانی است؛ به‌عبارتی بانک مرکزی موظف است دلار را به نرخ ۴۲۰۰ تومان از وزارت نفت بگیرد و با همان نرخ آن را به خزانه تحویل دهد. بخش‌های ریالی بودجه نیز بر این اساس بسته می‌شود، اما در عمل اتفاق دیگری رخ داده است؛ بخشی از این ارز با نرخ ۴۲۰۰ تومان به خزانه واریز شده اما بخش دیگری که عمدتا توسط شرکت‌های پتروشیمی و فولادی‌ها (بیش از ۷۵ درصد ارز نیمایی را این دو گروه تامین می‌کنند) تامین شده با نرخ ارز نیمایی تحویل خزانه داده شده است.

این کارشناس پولی و بانکی با اشاره به شرایط سخت کشور که در پی فشار حداکثری ایجاد شده بود، تصریح کرد: نمی‌دانیم چه میزان از ارز حاصل از صادرات نفتی وارد کشور شده است.

این آمار محرمانه است اما این را می‌توان با قاطعیت گفت دولت به‌صورت برنامه‌ریزی‌نشده‌ای از محل افزایش نرخ ارز منفعت کسب کرده است. البته من فکر نمی‌کنم مسئولان برای این موضوع برنامه‌ریزی کرده باشند. در واقع این‌ روند یک سازکار طبیعی است و در صورتی که فشار حداکثری روی کشورمان بود، چاره‌ای جز این وجود نداشت، اما این استدلال که در زمان اوج تحریم‌ها نرخ دلار را افزایش داده‌اند و حالا که قرار است تحریم‌ها برداشته شود می‌خواهند نرخ را کاهش دهند، اگر واقعیت داشته باشد، واقعا جای تاسف دارد.

تامین کسری بودجه هم مشابه همین بود

مدیرکل سابق بازرسی بانک مرکزی با توضیح درباره سازکار تامین کسری بودجه دولت با استقراض از بانک‌ها، تاکید کرد: مشابه این اتفاق در تامین کسری بودجه از محل استقراض دولت از بانک مرکزی هم رخ داده است. بارها از مقامات دولتی شنیده‌ایم که برای کسری تا به حال مستقیما از بانک مرکزی قرض نگرفته‌اند. این ادعا هم درست است و هم نادرست؛ در واقع همان‌طور که دولت مدعی ‌است به‌طور مستقیم از بانک مرکزی استقراض نکرده، در بعدی دیگر سراغ بانک‌ها رفته و برای تامین کسری بودجه خود از آنها پول گرفته و بانک‌ها نیز که دچار کاستی شده‌اند، دست به دامان بانک مرکزی شده‌اند تا این خلأ را پر کنند.

کاووسی در پایان خاطرنشان کرد: طبق همین معادلات می‌توان گفت اظهارات دولت مبنی بر منتفع نشدن از بازار ارز درست نیست، اما موضوع به این سادگی هم نیست.

در واقع صحبت دولت در این باره هم درست است و هم درست نیست. یعنی دولت از این حوزه منتفع شده اما برای کسب این منفعت به‌طور عمد و برنامه‌ریزی‌شده دست به اقدامات خاصی نزده ‌است.

دلار می‌تواند ۱۵ هزار تومان شود، اما...

پیمان مولوی، اقتصاددان و دبیرکل انجمن اقتصاددانان ایران با اشاره به تلاش‌ها برای احیای برجام به صمت گفت: به‌اعتقاد من دولت بایدن تمایل بسیار زیادی برای انجام مذاکره با دولت روحانی دارد و می‌خواهد تا پیش از برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در سال ۱۴۰۰ حداقل برجام را احیا کند. از طرفی هم می‌دانیم که نرخ ارز در ایران یک موضوع صرفا اقتصادی نیست، چراکه به مولفه‌های دیگری مثل کشمکش‌های سیاسی بستگی دارد.

وی در ادامه افزود: در این روزها می‌بینیم که بازار ارز شدیدا تحت تاثیر تحولات سیاسی و دیپلماتیکی که بین ایران و امریکا در جریان است، قرار دارد.

مولوی با اشاره به امکان کاهش نرخ دلار با تکیه بر عملیات ارزپاشی در بازار، عنوان کرد: البته باید توجه داشت دولت در صورت دسترسی به منابع ارزی امکان این را خواهد داشت که نرخ را تا کمتر از ۲۰ هزار تومان و حتی تا ۱۵ هزار تومان هم کاهش دهد اما اینکه آیا چنین اقداماتی به لحاظ اقتصادی معقول است یا خیر بحث دیگری است. موضوع حفظ این نرخ است؛ یعنی پایین نگه داشتن قیمت‌ها از پایین آوردن آن اهمیت بیشتری دارد، چراکه وقتی دولت با ارزپاشی قیمت‌ها را کنترل می‌کند، در صورت دسترسی نداشتن به منابع ارزی فنر نرخ دلار بار دیگر از دستش در می‌رود و روز از نو، روزی از نو!

شرایط گران شدن ارز را می‌طلبید!

دبیرکل انجمن اقتصاددانان ایران با یادآوری وضعیت اقتصادی ایران در دوران اجرای سیاست‌های فشار حداکثری دولت قبلی امریکا، به صمت گفت: به‌باور من اظهارات آقای واعظی چندان درست نبودند. البته خودشان هم تکذیب کردند و من فکر می‌کنم منظورشان هم این نبود که دولت قیمت‌ها را بالا نگه داشت، چراکه اصلا شرایط به‌گونه‌ای شده بود که افزایش نرخ ارز را طلب می‌کرد. به‌بیان دیگر نه در پایین آمدن و نه در افزایش نرخ دلار دولت نقشی ندارد. البته سیاست‌های نادرستی مانند ارز ۴۲۰۰ تومانی باعث شد این وضعیت تشدید شود اما در مجموع این ادعا که دولت با گران کردن ارز تلاش کرده کسری بودجه خود را تامین کند چندان واقعی به‌نظر نمی‌رسد.

مقدمه‌چینی برای تزریق ارز

این کارشناس اقتصاد با رد ادعای حساب‌شده بودن سخنان رئیس‌ دفتر رئیس‌جمهوری، بیان کرد: دولت علاقه‌مند است که تا قبل از اردیبهشت ۱۴۰۰ نرخ دلار را به زیر ۲۰ هزار تومان بیاورد اما اینکه عده‌ای می‌گویند سخنان آقای واعظی در راستای مقدمه‌چینی یا برنامه‌ریزی دولت برای کاهش قیمت‌ها بوده را نمی‌توان پذیرفت؛ به‌عبارتی حتی اگر این اتفاق هم رخ دهد نمی‌توان آن را پای برنامه‌ریزی حساب‌شده دولت نوشت. مثل این می‌ماند که دچار خشکسالی هستیم و به یکباره باران می‌بارد و زمین‌ها سیراب می‌شوند؛ در چنین شرایطی که نمی‌توان گفت ما برنامه‌ریزی دقیقی داشتیم و در پی آن زمین‌های کشاورزی و باغات سیراب شده‌اند! این اتفاقی بوده که به‌طور طبیعی رخ داده و درباره بازار ارز هم دقیقا به همین شکل است.

مولوی در پایان ضمن اشاره به آزادسازی منابع ارزی بلوکه شده ایران در کشورهای مختلف، خاطرنشان کرد: امروز هم که اندکی خوش‌بینی در بازار ارز به جریان افتاده، هیچ ارتباطی به نرخ‌گذاری‌های دستوری دلار یا ساماندهی بازار توسط دولت ندارد. به‌نظر من دلار روند طبیعی خود را در پیش گرفته است. البته قیمت‌ها اندکی بیش از مقدار واقعی خود هستند اما روی هم رفته کسی نه نرخ را بالا برده و نه پایین می‌آورد. این کاهش‌های جزئی هم که اخیرا در بازار شاهد هستیم تحت تاثیر پیشرفت‌هایی است که این روزها در روند مذاکرات بین ایران و امریکا می‌بینیم. آخرین مورد این پیشرفت‌ها نیز موضوع آزادسازی بیش از یک میلیارد دلار از منابع ایران در کره‌جنوبی است که اگر عملیاتی شود تاثیر روانی مثبتی، هرچند مقطعی روی نرخ ارز خواهد داشت.

سخن پایانی...

بسیاری از کارشناسان معتقدند نباید قضیه را شخصی کرد اما توییت تامل‌برانگیز بانک‌ مرکزی که حرف دل همتی است هم حاوی پیام مهمی است که باید مورد توجه مسئولان و همچنین رسانه‌ها قرار گیرد. در یک سال اخیر که بازار سهام در مرکز توجهات عمومی قرار گرفته، کوچک‌ترین اظهارنظرهایی از مسئولان کشور (به‌دلیل شفاف بودن ماهوی بورس) تاثیراتش را بر روند معاملات این بازار به نمایش گذاشته است.

این اتفاق باعث شد مسئولان کمی دست به عصاتر عمل کرده و از اظهارات غیرکارشناسی و غیرتخصصی حذر کنند، اما کماکان شاهد این هستیم که هرازگاهی عنان کار از کف مسئولان در رفته و به روال سابق عمل می‌کنند که مورد اخیر یکی از ده‌ها نمونه آن است. به همین جهت بسیاری از صاحب‌نظران بر این باورند که مسئولان باید از هرگونه اظهارنظر غیرضروری و ناپخته دوری کنند تا هم اعتبار خود را زیر سوال نبرند و هم کار سایر نهادها را دچار اختلال نکنند.


چاپ