در گفت‌وگوی صمت با کارشناسان مطرح شد

مهار تورم در گرو استقلال بانک ‌مرکزی

رئیس کل بانک مرکزی روز یکشنبه با اشاره به محدودیت‌ها و مستقل نبودن بانک مرکزی ادعا کرد تا زمانی که این مشکل حل نشود نمی‌توان انتظار داشت که بانک مرکزی توانایی مهار تورم را داشته باشد.

این مسئله که تقریبا از زبان همه روسای بانک مرکزی در ۵ دهه اخیر شنیده شده یکی از معضلات نظام اقتصادی ایران محسوب می‌شود. کارشناسان بر این باورند که این نقیصه یکی از عوامل اصلی چرخش اقتصاد ایران در سیکل معیوب تورمی ۵۰ ساله بوده که کماکان هم با آن دست به گریبان هستیم. البته عده دیگری از تحلیلگران اقتصادی باتوجه به احاطه دولت بر منابع ارزی حاصل از فروش نفت، با سیستم کنونی موافق هستند و دخالت دولت در سیاست‌گذاری‌های پولی و بانکی را امری اجتناب‌ناپذیر می‌دانند. از طرفی هم پس از روی کار آمدن مجلس یازدهم برخی نمایندگان بر لزوم استقلال بانک مرکزی تاکید می‌کنند اما تجربه نشان داده همزمان با تغییر دولت و روی کار آمدن دولتی همسو با مجلس، این پافشاری نمایندگان جای خود را به بی‌تفاوتی خواهد داد.


کنترل تورم به شرط استقلال

عبدالناصر همتی در حاشیه نشست با مدیران‌عامل شبکه بانکی که روز یکشنبه، ۲۱ دی ۱۳۹۹ تشکیل شد، عنوان کرد: پایه پولی کشور در ۹ ماه ابتدایی امسال تنها ۱۵ درصد رشد داشت که این امر، ناشی از مقاومت بانک مرکزی باوجود فشارهای بی‌سابقه‌ به این نهاد به‌خاطر مشکلات اقتصادی خاص و شرایط کرونایی کشور، بود.

همتی افزود: اگر بانک مرکزی بتواند مستقل و براساس نظرات کارشناسی خود در زمینه متغیرهای پولی تصمیم بگیرد، می‌تواند در کنترل تورم، راحت‌تر عمل کند.
وی افزود: همه کشورهای موفق در زمینه مهار تورم، اساس سیاست‌ها و سازکارهای خود را استقلال بانک مرکزی قرار داده‌اند و در کشور ما نیز استقلال بیشتر بانک مرکزی، الزام اصلی در کنترل تورم است. به‌گفته رئیس کل بانک مرکزی با مجموعه اقداماتی که آغاز شده نقدینگی در حال کنترل است و در مجموع، این اقدامات به مهار تورم منجر خواهد شد.


اقتصاد تک‌محصولی و استقلال بانک مرکزی

مهرداد گودرزوند چگینی، عضو کمیسیون تلفیق لایحه بودجه مجلس شورای اسلامی با تاکید بر لزوم حفظ استقلال بانک مرکزی به صمت گفت: به اعتقاد من بانک مرکزی به‌دلیل نقشی که می‌تواند در ایجاد ثبات در کشور بازی کند، به‌طور حتم باید مستقل باشد. وی در ادامه افزود: نرخ ارز در اقتصاد کشور ما به‌دلیل تک‌محصولی بودن و وابستگی بیش از حد به درآمدهای نفتی، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و به همین دلیل باید بانک مرکزی بتواند به‌طور مستقل تصمیم‌گیری و عمل کند. این عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس شورای اسلامی با اشاره به نقش بانک مرکزی در مدیریت نرخ ارز، عنوان‌ کرد: بانک مرکزی می‌تواند در شرایطی که در پی محدودیت فروش نفت ایجاد شده، نقش متعادل‌کننده‌ای داشته باشد؛ البته این تنها در صورتی محقق می‌شود که بانک مرکزی به‌عنوان بازوی اجرایی برخی قوا نباشد.

گودرزوند چگینی در پاسخ به این پرسش که چرا نرخ ارز در لایحه بودجه به بانک مرکزی تحمیل می‌شود، به صمت گفت: تصمیم‌گیری در زمینه نرخ ارز باید برعهده بانک مرکزی باشد اما تا امروز این اتفاق نیفتاده و مجلس هم ناچار است طبق روال همیشگی نرخ ارز را در لایحه بودجه بررسی کند. از طرفی هم ما تاثیر ارز ۴۲۰۰ تومانی را در هیچ یک از بخش‌های اقتصادمان و نرخ کالاهای اساسی نمی‌بینیم. این مسئله فقط ایجاد رانت کرده و هیچ تاثیر مثبتی بر زندگی و معیشت مردم عادی ندارد. نماینده مردم رودبار در مجلس شورای اسلامی درباره حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی، خاطرنشان کرد: مجلس و دولت در این زمینه اقدام به تعیین‌تکلیف نکرده‌اند، بلکه فقط میانگینی از آنچه در زمینه نرخ ارز پیش‌بینی می‌شود را اعلام کرده‌اند. طبق مفاد لایحه بودجه مقرر شده اگر درآمدهای نفتی وارد کشور شد، این نرخ میانگین در بازار باشد. به باور من این مسئله منافاتی با استقلال بانک مرکزی ندارد.


مشکلی با نیم‌قرن سابقه

کامران ندری، اقتصاددان و استاد دانشگاه امام صادق (ع) با تایید سخنان رئیس کل بانک مرکزی به صمت گفت: من با آقای همتی هم‌عقیده هستم، چراکه اگر بانک مرکزی استقلال رای و عمل نداشته باشد، نمی‌تواند تورم را در جامعه کنترل و مهار کند.
وی در ادامه افزود: بانک مرکزی اگر مستقل نباشد در زمینه نظارت بر سلامت نظام بانکی هم نمی‌تواند موفق عمل کند.

این اقتصاددان با اشاره به تورم مزمن در نیم‌قرن اخیر، عنوان کرد: استقلال بانک مرکزی و در مقابلش شفافیت و پاسخگویی در امر سیاست‌گذاری‌های این نهاد مسئله‌ای است که در ۵ دهه گذشته همواره مطرح بوده است. باید توجه داشت ما در ایران بیش از ۵۰ سال است که تورم مزمن داریم که از همان ابتدا روسای بانک مرکزی به مسئله غیرمستقل بودن این نهاد و بسته بودن دست بانک مرکزی برای مهار تورم اشاره کرده‌اند. ندری با یادآوری اظهارات روسای بانک ‌مرکزی در دوره‌های مختلف به صمت گفت: از اوایل دهه ۷۰ که آقای عادلی رئیس کل بانک مرکزی بودند تا امروز که آقای دکتر همتی هستند این مسئله بارها مطرح شده اما به‌نظر می‌رسد اراده‌ای برای حل این معضل وجود نداشته است.


پول نفت و استقلال بانک مرکزی

استاد اقتصاد دانشگاه امام صادق (ع) با اشاره به تصدی‌گری بانک مرکزی در بازار ارز، تصریح کرد: بانک مرکزی به‌صورت سنتی پذیرفته که مسئولیت مدیریت نرخ ارز را عهده‌دار باشد که اتفاقا این مسئله برای این نهاد اقتصادی دردسرساز شده اما جالب اینجاست که بانک مرکزی حاضر هم نیست این مسئولیت را به سایر نهادها واگذار کند. یعنی متولی بازار ارز بودن باعث ایجاد مشکل برای بانک مرکزی شده اما در عین حال این نهاد ناظر تمایلی به‌دست کشیدن از آن ندارد؛ از همین رو است که می‌بینیم همواره این مشکل از دوره‌ای به دوره بعدی منتقل شده است.

ندری ادامه داد: از طرفی هم بانک مرکزی برای مدیریت بازار ارز شدیدا به درآمدهای نفتی وابسته است و دلارهای نفتی را نیز دولت در ازای صادرات به‌دست می‌آورد؛ پس می‌توان گفت همین مسئله مهم‌ترین دلیل برای مستقل نبودن بانک مرکزی است. این اقتصاددان با تاکید بر اهمیت بحث تصدی بانک مرکزی در بازار ارز و تاثیرش بر غیرمستقل بودن این نهاد، خاطرنشان کرد: بانک مرکزی باید بپذیرد که برخی از مسئولیت‌هایی که پذیرفته در تعارض با وظایفی چون کنترل تورم است اما همانطور که گفته شد مقامات بانک مرکزی چندان تمایلی به‌دست کشیدن از تصدی‌گری در بازار ارز ندارند و فکر هم نمی‌کنم به این زودی‌ها چنین تحولی در سیستم مدیریتی این نهاد محوری ایجاد شود. این موضوع به‌قدری مهم است که با محقق شدنش می‌توان گفت انقلاب بزرگی در زمینه مدیریت نظام بانکی کشور ایجاد شده است.

ندری در پایان تجربه کشورهای توسعه‌یافته در این زمینه را الگوی مناسبی برای سیستم بانکی ما دانسته و بیان کرد: بانک‌های مرکزی در کشورهای توسعه‌یافته عموما تسلیم خواسته‌های مجلس و دولت در زمینه تعیین نرخ ارز و... نمی‌شوند اما در عوض یک هدف دارند که آن هم مهار نرخ تورم در جامعه است که به‌دلیل داشتن استقلال می‌توانند به وظیفه خود به نحو احسن عمل کنند؛ البته بانک مرکزی در کنار کنترل تورم باید بتواند مستقلا بر عملکرد بانک‌های کشور نیز نظارت کند که آن هم تنها در صورتی امکان‌پذیر خواهد بود که بانک مرکزی استقلال عمل کافی را داشته باشد.


سخن پایانی...

بانک مرکزی در کشورهای توسعه‌یافته به‌عنوان نهادی قدرتمند و مستقل به‌رسمیت شناخته می‌شود که با استقلال رای بر عملکرد بانک‌ها و همچنین سیاست‌گذاری‌های پولی و بانکی کشور نظارت می‌کند، اما در ایران این مسئله به‌دلیل نفتی بودن اقتصاد کشورمان از اساس منتفی است، از طرفی هم دسترسی با واسطه بانک مرکزی به منابع ارزی و همچنین تصدی‌گری این نهاد در بازار ارز (مدیریت کنترل قیمت ارز) محدودیت عملکرد بانک مرکزی را تشدید می‌کند؛ از همین رو است که کارشناسان معتقدند تا زمانی که روسای این نهاد ناظر اقتصادی سودای تصدی بازار ارز را داشته باشند مشکل استقلال بانک مرکزی هم قابل‌حل نخواهد بود و در نتیجه تورم نیز به پدیده‌ای طبیعی و اجتناب‌ناپذیر بدل می‌شود که امکان خلاص شدن از دستش وجود ندارد.


چاپ