گزارش صمت از وضعیت سرمایه‌گذاری روی فیلم‌های سی و هشتمین جشنواره

خصوصی‌ها در «فجر» از دولتی‌ها عقب افتادند

اعلام اسامی فیلم‌های بخش مسابقه سی و هشتمین جشنواره ملی فیلم فجر توجه رسانه‌ها را به مشارکت بخش‌های مختلف دولتی و خصوصی در تولید آثار سینمایی جلب کرده است.

به گزارش صمت، سینمای ایران همواره به دلیل آنکه هیچ‌گاه نتوانسته است به سوددهی برسد به بودجه‌های دولتی برای ساخت آثارش نیاز داشته است. در طول سال شاید بیش از نیمی از فیلم‌های تولید شده توسط ارگان‌ها و نهادهای دولتی و شبه‌دولتی ساخته یا حمایت می‌شوند.
جشنواره فیلم فجر به عنوان مهم‌ترین رویداد سینمایی کشور که تقویم اکران سینمای ایران را نیز می‌تواند بر اساس سیاست‌گذاری‌های خود تبیین کند در ایستگاه سی و هشتم میزبان ۲۲ فیلم در بخش مسابقه سینمای ایران است.
آثار تولیدی سینمای ایران در طول سال به دو بخش کاملا دولتی با محتوای نزدیک به سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و بخش خصوصی با محتوای سرگرمی و توجه به گیشه تقسیم بندی می‌شود. این دو قطبی ایجاد شده هر ساله در جشنواره فیلم فجر بیشتر خودش را نشان می‌دهد. حضور فیلم‌هایی با سرمایه بخش‌های دولتی از جمله موسسه اوج و بنیاد سینمایی فارابی در کنار آثاری که توسط بخش خصوصی ساخته شده است ترکیب فیلم‌های امسال جشنواره را به سمت و سویی برده است که بیشتر آثار توسط نهادهای دولتی تولید شده است و گویا بخش خصوصی تمایلی به حضور در این رویداد نداشته است. از طرفی هم این فرضیه قوت می‌گیرد که انتخاب‌های صورت گرفته توسط اعضای هیات انتخاب باعث شده بسیاری از فیلم‌هایی که توسط بخش خصوصی تولید شده است از چرخه رقابت در سی و هشتمین جشنواره فیلم فجر باز بمانند.

باید به بخش خصوصی توجه ویژه شود
محمدرضا مصباح تهیه‌کننده سینما که در جشنواره امسال با فیلم «پوست» در دو بخش نگاه نو و سودای سیمرغ حضور دارد در گفت‌وگو با روزنامه صمت با بیان اینکه بخش خصوصی حضور فعالی در سینما دارد اما در جشنواره نادیده گرفته می‌شود گفت: شاید حضور بخش خصوصی در جشنواره و بخش سودای سیمرغ کمرنگ شده باشد اما تولیدات سینمای ایران در طول سال نشان می‌دهد بخش خصوصی حضور فعالی در عرصه تولید دارد. حتی یکی از سرمایه‌گذاران مطرح این روزها که امسال چند فیلم را تهیه و سرمایه‌گذاری کرده تنها یکی از فیلمهایش به بخش مسابقه راه پیدا کرده است.
این تهیه‌کننده سینما در ادامه گفت: این نشان می‌دهد حجم سرمایه‌گذاری در سینمای ایران کم نشده است اما شاید بخش خصوصی در جشنواره فیلم فجر حضور کمتری نسبت به فیلم‌هایی که با سرمایه دولتی حاضر شدند دارند.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا جدی گرفته نشدن بخش خصوصی در چرخه جشنواره‌های مطرحی همچون جشنواره فیلم فجر باعث دلسردی آنها نمی‌شود افزود: به طور قطع تاثیر می‌گذارد. سینمای ایران در شرایط فعلی اوضاع خوبی از لحاظ چرخه اقتصادی ندارد. شاید بتوان گفت به سمت ورشکستگی کامل در حرکت است. دیگر سینمای دغدغه‌مند و آرمان‌خواه وجود ندارد و فیلمی در این راستا تولید نمی‌شود. طبیعی است که سرمایه‌گذار و تهیه‌کننده بخش خصوصی به سراغ جنسی از آثار می‌رود که ریسک سرمایه‌گذاری را کم کند و طبیعی است با میزان پولی که برای ساخت یک فیلم نیاز است نمی‌توان سرمایه‌گذاران را با ریسک زیاد به تولید آثاری ترغیب کنیم که امکان شکست تجاری آن وجود دارد. در این شرایط سرمایه‌گذاران بخش خصوصی تمایل به ساخت فیلم‌هایی دارند که بازگشت سرمایه آنها مطمئن‌تر باشد و برای رسیدن به این مطلوب باید از استانداردهای کیفی و محتوایی فیلم‌ها کم کنند. در این شرایط طبیعی است که بخش خصوصی نمی‌تواند با چنین دیدگاهی در یک رویداد هنری شرکت کند و توقع داشته باشد با معیارهای یک جشنواره هنری که به لحاظ محتوا و به لحاظ فنی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد جایی داشته باشد. و متاسفانه ما شاهد هستیم که هر سال این اتفاق رشد بیشتری پیدا کرده است و شکاف زیادی بین فیلم‌های تولیدی توسط بخش دولتی و بخش خصوصی افتاده است. و این نیازمند این است که سیاست‌گذاری کلان در بلندمدت و میان مدت تدوین شود تا بخش خصوصی نیز در چرخه تولیدات خود به آثار دیگری خارج از قواعد گیشه هم توجه کند.
این تهیه‌کننده در پایان افزود: همانطور که شاهد هم هستیم از مجموع فیلم‌هایی که سال گذشته در جشنواره فیلم فجر حضور داشتند حدود ۱۲ فیلم هنوز امکان نمایش پیدا نکردند و این نشان می‌دهد بخش خصوصی نگاه ویژه‌تری به گیشه و بازگشت سرمایه دارد.

سینما با سرمایه بخش خصوصی زنده است
محسن چگینی تهیه‌کننده سینما که با فیلم «خوب بد جلف۲، ارتش سری» در جشنواره فیلم فجر امسال حضور دارد با بیان اینکه حضور فیلم‌هایی با سرمایه بخش خصوصی در جشنواره فیلم فجر به سلیقه و نگاه هیات انتخاب بستگی دارد گفت: البته در ترکیب فیلم‌های بخش مسابقه فیلم‌هایی هم هستند که با سرمایه بخش خصوصی تولید شده‌اند اما اینکه این میزان کمتر است شاید به دلیل سلیقه و نگاه هیات انتخاب است که چنین ترکیبی از فیلم‌ها رسیده است.
وی در پاسخ به این پرسش که جدی نگرفتن بخش خصوصی توسط جشنواره فیلم فجر منجر به این نمی‌شود که به سمت فیلم‌های گیشه‌پسند حرکت کنند گفت: طبیعی است که بخشی از سرمایه‌گذاران در سینما نگاهشان به گیشه است چراکه بازگشت سرمایه برای ادامه فعالیتشان در سینما یک امر بدیهی و ضروری است. اگر فیلمی که توسط بخش خصوصی تولید شده است نتواند در گیشه به فروش خوبی برسد شاید ادامه فعالیت و جذب سرمایه برایشان در آینده سخت شود. به همین جهت بسیاری از تولیدات سینمایی به این منظور ساخته شده است که سریع اکران شده و سرمایه بازگردد و قرار نیست به جشنواره فرستاده شود. مگر اینکه فیلمی نیاز داشته باشد از فضای رسانه‌ای و تبلیغی جشنواره برای دیده شدن فیلم کمک بگیرد که در آن صورت در جشنواره شرکت می‌کنند.
این تهیه‌کننده سینما و تلویزیون در پاسخ به این پرسش که جذب سرمایه برای فیلم‌هایی که گیشه پسند نیستند کار را برای تهیه‌کنندگان سخت نمی‌کند گفت: سینمای ایران متاسفانه از لحاظ اقتصادی شرایط خوبی ندارد و به سمت ورشکستگی حرکت می‌کند. متاسفانه با مشاهده درآمدها و هزینه‌های یک سال سینمای ایران می‌توان نتیجه گرفت که در بسیاری از مواقع حتی نمی‌توان هزینه ساخت یک فیلم را از فروش آن به‌دست آورد. این در حالی است که رقمی بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیارد تومان هم ضرر مالی سینمای ایران از چرخه اکران است. و اگر تا امروز سینما توانسته سر پا بایستد با علاقه و نگاه مثبت بخش خصوصی است که می‌تواند هنوز هم تولیدات خودش را داشته باشد در حالی که واقعا اگر به اتکا فروش فیلم‌های در گیشه بخواهیم به این سینما امیدوار باشیم خیلی وقت است که سینمای ایران نمی‌توان دخل و خرجش را با هم جور کند.

فیلم فجر اعتبارش را از دست داده
توجه نکردن به توانایی‌های جوانان در تولید فیلم‌ها و اعتماد نکردن بخش خصوصی به فیلمسازان جوان باعث شده است بسیاری از تهیه‌کنندگان ریسک سرمایه‌گذاری روی جوانان را نداشته باشند.
محمدحسین فرح‌بخش تهیه‌کننده سینما پیشتر با اشاره به حضور فیلمسازان جوان در عرصه فیلمسازی و اعتماد تهیه‌کنندگان به آنها در گفت‌وگو با خبرنگار صمت گفت: فیلمساز جوان یک نیروی جوان و تازه نفس است به شرطی که وقتی می‌خواهد فیلمی را بسازد در کنارش یک تهیه‌کننده با تجربه حضور داشته باشد. اما فکر می‌کنم خیلی بیش از اندازه به نیروهای جوان میدان داده می‌شود که بیشتر آنها با همان فیلم اولشان از رده خارج می‌شوند و دیگر نمی‌توانند فیلم بعدی‌شان را بسازند. دلیلش هم این است که فیلمساز زودتر از موعد خودش وارد عرصه فیلمسازی می‌شود. فیلمسازان جوان ما به شدت علاقه شدیدی برای کارگردانی دارند بدون آنکه مراحل مختلف حضور در سینما را تجربه کنند و پله پله رشد کنند. نتیجه‌اش هم اینکه دیگر نمی‌توانند بعد از ساخت فیلم نخست خودشان به سراغ فیلم بعدی بروند.
این تهیه‌کننده پیشکسوت سینما با اشاره به اینکه شکست در گیشه می‌تواند آینده فیلمساز را تحت‌تاثیر قرار دهد گفت: اگر فرض را بر این بگیریم که فیلم اول یک کارگردان اثر قابل دفاعی است اما نتواند در گیشه موفق باشد خیلی سخت می‌شود برای فیلم دومش اتفاقی بیفتد. کمااینکه همین الان شاهد هستیم بعضی از فیلمسازان بین فیلم اول و دومشان گاهی ۱۰ سال وقفه می‌افتد در حالی که در حالت طبیعی باید هر ۲ سال یکبار فیلم بسازد.
وی در پاسخ به این پرسش که نقش جشنواره فجر در رشد و انگیزه فیلمسازان جوان چه جایگاهی دارد گفت: جشنواره فیلم فجر سال‌هاست خاصیتش را از دست داده است. یک زمانی جشنواره فجر وقتی به یک فیلمی جایزه می‌داد، در همان سال یک موجی از فیلم‌هایی ساخته می‌شد که حاصل جریان‌سازی فیلم برگزیده جشنواره بود. ولی درحال‌حاضر شاهد چنین جریان‌سازی از جشنواره فجر نیستیم. اگر نگاهی به جدول فروش فیلم‌ها در سال ۹۸ بکنید می‌بینید از مجموع ۶۱ فیلمی که تاکنون اکران شده است ۱۹فیلم مربوط به جشنواره فیلم فجر دوره ۳۷ است که از این ۱۹ فیلم تقریبا ۱۴ فیلم شکست مطلق در گیشه داشتند و فقط چند فیلم توانستند فروش‌های خوب و معمولی داشته باشند. این نشان می‌دهد که نگرش جشنواره فجر نمی‌تواند جریان‌سازی کند. وی با بیان اینکه نفس سینما به حضور مخاطب وابسته است گفت: فیلمی که مخاطب نداشته باشد حتی اگر تمامی جوایز تمامی جشنواره‌ها را از آن خودش بکند هیچ ارزشی ندارد. ما فیلم می‌سازیم که مخاطب با آن ارتباط برقرار کند. اگر قرار باشد فیلم‌هایی ساخته شود که راهش از راه مردم جدا است دیگر آن فیلم ارزشی ندارد. اما از طرفی فیلمسازی موفق است که هم بتواند فیلم با کیفیت بسازد و هم در گیشه موفق باشد که این حالت بهترین شکل فیلمسازی برای یک فیلمساز است. متاسفانه در جشنواره فیلم فجر چنین نگرشی را شاهد نیستیم و جنبه‌های سیاسی و فرامتنی همواره بر جریان هنری سایه می‌اندازد.
فرح‌بخش با بیان اینکه هیچ تضمینی برای فعالیت در سینما برای هیچ کسی وجود ندارد گفت: بعضی از فیلمسازان جوان گمان می‌کنند با ساخت آثار پرفروش آینده خودشان را تضمین می‌کنند. اما واقعیت این است که ظرف سینمای ایران هر سال تغییر می‌کند و ذائقه مخاطب به روز می‌شود. نمی‌توان با نگرش‌های قدیمی در سینما درجا زد. شاید برخی راهکار حضور در سینمای حرفه‌ای را ساخت فیلم‌های بفروش بدانند که هیچ اشکالی هم ندارد اما فیلمسازی موفق است که بتواند همواره نسبت به جامعه خودش شناخت کافی داشته باشد و همراه با آن رشد کند.

فیلمی که با هزینه شخصی ساخته شد
مجید برزگر کارگردان و تهیه‌کننده سینمای ایران که امسال با فیلم «ابر بارانش گرفته» در بخش مسابقه حضور دارد با اشاره به ساخت فیلمش با سرمایه شخصی گفت: این یک فیلم کاملا شخصی و کوچک و جمع و جور است. فیلمنامه‌اش مال خودم است و صد در صد هزینه تولیدش را هم خودم دادم.
وی در ادامه افزود: از شرایط تولید فیلم‌های دیگرِ حاضر در جشنواره اطلاع دقیقی ندارم اما فکر می‌کنم «ابر، بارانش گرفته» مستقل‌ترین فیلم این فستیوال باشد. تهیه‌کننده فیلم خودم هستم و هیچ‌گونه حمایت مالی هم تا به امروز از جایی نگرفتم.
برزگر در ادامه گفت: فیلمبرداری «ابر، بارانش گرفته» در اردیبهشت و خرداد انجام گرفته و در تابستان به پایان رسید. در فیلم هیچ هنرپیشه‌مطرحی حضور ندارد و نقش اول فیلم خانوم نازنین احمدی است. همین الگو شاید شانس ما را برای موفقیت در این سینما کم کند، زیرا وسط این همه فیلمِ پرهنرپیشه و پرستاره که پر از جیغ و داد و هوار و دعوا و درگیری‌اند، فیلم من بسیار آرام و بی‌ادعا و جمع و جور است.


چاپ