سقوط ۲۰ میلیون دلاری صادرات سفال لالجین در کمتر از ۱۰ سال

لالجین، سفال؛ ۳۶نه، ۱۰میلیون دلار در سال!

محمد رحمانی - اقتصاد هنر: لالجین در ۲۵ کیلومتری شهر همدان است. پیشینه سفال‌سازی در لالجین حداقل نزدیک به ۷۰۰ سال برآورد شده است.

در عصر معاصر ایران یکی از مهم‌ترین رشته‌های صنایع‌دستی استان همدان که شهرت جهانی دارد سفال و سرامیک لالجین است و امروزه توانایی هرگونه تولید و جوابگوی نیازهای متنوع مشتری را دارد که به دست هنرمندان لالجین انجام می‌شود. یکی از دلایل رونق و رواج سفالگری در این منطقه وجود معادن مرغوب و قابل دسترس خاک رس و سیلیس است. خاک رس قرمز این منطقه برای سفالگری به قدری مناسب است که متقاضیان زیادی در سراسر ایران دارد. سازمان حمایت از صنایع کوچک سازمان ملل (یونیدو) لالجین همدان را در سال ۱۳۸۴ به عنوان یکی از خوشه‌های صنعتی جهان معرفی کرده است. امروز ۱۰ سال از آن روز می‌گذرد، به همین منظور این شماره اقتصاد هنر روزنامه گسترش قصد دارد تا در گفت‌وگو با رییس انجمن صادرکنندگان سفال لالجین همدان و یکی از هنرمندان قدیمی این هنر ـ صنعت ارزشمند به تبیین شرایط امروز این هنر نسبت به سال‌های گذشته انجام دهد.



کارگاه‌های نیمه‌تعطیل
در ابتدا محمد بشیری‌جلال، رییس انجمن صادرکنندگان سفال لالجین همدان در ارزیابی کلی خود از این هنر ـ صنعت به صمت گفت: همانگونه که اطلاع دارید، هنر کشور در حال حاضر در بیشتر جنبه‌ها و زمینه‌ها دچار نوعی رکود و مشکل است که هنر سفال لالجین هم از این قاعده مستثنا نیست و شامل همین موضوع می‌شود. درحال‌حاضر بازار هنر سفال لالجین به تناسب گذشته افت شدیدی کرده و بیشتر مشتریان اروپایی خود را از دست داده است. کارگاه‌های سفالگری به شکل نیمه‌تعطیل اما مشغول فعالیت هستند و چیزی حدود ۹۰درصد از همین سرامیک‌ها و سفال‌ها و به کشور عراق فرستاده می‌شود. به هر شکل در حال حاضر سفال لالجین تنها با یک مشتری عمده یعنی کشور عراق سر و کار دارد که بهتر است خدا را شکر کنیم چون در چنین شرایطی باید همین بازار هم را حفظ کرد.

 


کاهش بازدهی کارگاه‌های سفال لالجین به مرز ۵۰ درصد
وی افزود: در لالجین چیزی نزدیک به ۶۵۰ کارگاه تولیدی وجود دارد که در هر ۲ زمینه سفالی و سرامیکی به فعالیت مشغول هستند. کارگاه‌های سفال لالجین هیچ‌یک تعطیل نیستند، منتهی با تولید کمتر نسبت به گذشته و با بازدهی حدود ۵۰درصد از توانایی واقعی تولیدشان، مشغول کار هستند. درباره نوع تولیدات این کارگاه‌ها هم باید تنها به بازار عراق اشاره کرد، چون همان‌طور که گفتم نزدیک به ۹۰درصد تولیدات امروز لالجین به کشور عراق صادر می‌شود. بازار این کشور بیشتر خواستار گلدان‌های کاربردی و تولیدات مصرفی سفال لالجین مثل گلدان‌های باغی یا گلدان‌هایی که در گلخانه‌ها کاربرد و استفاده دارد، است. البته ناگفته نماند که تولیدات تزئینی هم وجود دارد اما خیلی کم است به میزانی که بیان کردن آن در آمار نمی‌گنجد.

 


مشتریان هموطن مقیم اروپا
بشیری‌جلال درباره مشتریان اروپایی سفال لالجین اظهار کرد: هنوز به شکل موردی و محدود برای کشورهای هلند،آلمان، فرانسه و برخی از کشورهای اروپایی کار ارسال می‌شود اما عمده بازار در حال حاضر در اختیار کشور عراق قرار گرفته است. ما امیدواریم با شرایطی که با پایان تحریم‌ها و اجرای توافقنامه انرژی هسته‌ای به وجود خواهد آمد، دوباره درهای بازار جهانی به روی لالجین باز شود زیرا بازار اروپا به مراتب از صرفه اقتصادی بیشتری به نسبت بازار عراق برخوردار است. به‌عنوان نمونه بین سال‌های ۸۳ تا ۸۸ کشورهای آلمان و هلند به تنهایی خریدار ۵۰درصد از تولیدات سفال لالجین بودند، اما امروز به واسطه تحریم‌ها و معذوریت‌هایی که تاجران اروپایی در معامله با تولیدکنندگان ایرانی دارند تمام این بازار از دست رفته است؛ جالب اینجاست که سفارش‌های محدودی هم که در این سال‌های تحریم از کشورهای اروپایی دریافت می‌کنیم از طرف ایرانیانی داده می‌شود که مقیم آن کشورها هستند.

در حقیقت اگر این مشتریان هموطن مان را کنار بگذاریم همین میزان صادرات محدود به اروپا هم به صفر خواهد رسید. زمانی بین سال‌های ۸۳تا۸۸، جوایز صادراتی برای مشتریان قرار داده شده بود، به این ترتیب که صادرکنندگان نمونه‌ای که موفق به دریافت این جایزه می‌شدند، آن را به سمت خریدار برمی‌گرداندند تا برای خرید بیشتر تشویق شود. به عنوان مثال شرایطی را برای یک مشتری فرانسوی در نظر گرفته بودیم که در صورت خرید بیش از ۱۰ کانتینر، یک کانتینر به صورت رایگان به وی تعلق می‌گرفت، همین عاملی شده بود که صادرات سفال لالجین تا سال ۸۸ که آخرین مشوق‌ها به ما پرداخت شد، به ۳۶میلیون دلار در سال برسد که در نوع خود یک رکورد به‌شمار می‌آید ولی از این سال به بعد با قطع این امتیاز و در کنارش اضافه شدن برخی از قوانین مالیاتی که البته عمومیت داشت و ویژه سفال نبود، صادرات لالجین به شکلی مشخص دچار افت شدید شد به طوری که این آمار تا ۱۰ میلیون دلار برای سال گذشته کاهش یافته است.

 


کوره‌ها و کارگاه‌های سنتی
بشیری‌جلال درباره شرایط سفالگران لالجینی گفت: چند سال است که سعی داریم کار سفال لالجین را در فهرست مشاغل سخت قرار دهیم اما متاسفانه هنوز به موفقیتی در این حوزه دست پیدا نکرده‌ایم. از نظر بیمه هنوز مشکلات زیادی برای هنرمندان لالجین وجود دارد و در زمینه تامین مواد اولیه با چالش مواجه هستند، هنرمندان لاجین با مشکلات سخت‌افزاری همچون تامین نفت و گاز دست به گریبان‌اند، زیرا کوره‌های کارگاه‌ها هنوز به شکل سنتی است. البته از ۲سال پیش خط گازی کشیده شده ولی بیشترکارگاه‌ها هنوز به شبکه گاز وصل نیستند و از سیستم‌های قدیمی و نفت استفاده می‌کنند که با وجود مسائل جانبی مثل قاچاق سوخت، در تنگنا قرار دارند.

 


اشتغالزایی برای ۲هزار نفر
رییس انجمن صادرکنندگان سفال لالجین همدان در پایان تصریح کرد: مردم لالجین مردم متین و زحمت‌کشی هستند و به آنچه به دست می‌آورند قانع اند و درآمدی که از طریق کار سفال به دست می‌آورند به قدری نیست که بتوان آنها را تاجر قلمداد کرد. بیشتر به اندازه‌ای پول به دست می‌آورند که چرخ زندگی‌شان بچرخد و به کسی محتاج نباشند. نکته جالب اینجاست که کارگاه‌های سفال لالجین، در چنین شرایطی باعث شده‌اند تا برای چیزی حدود ۲هزار نفر از خارج از لالجین اشتغالزایی ایجاد شود که در نوع خود ارزشمند است و حتی در زمینه طرح جدیدی از سفال که در لالجین به «لعاب برجسته» یا «لعاب نگینی» شهرت دارد و در کشور آن را به‌عنوان میناکاری سفال می‌شناسند،کار را به داخل منازل هم کشیده‌اند، به شکلی که سفال خام را می‌گیرند، به منازل می‌برند طراحی و نقاشی را روی آن انجام می‌دهند و برای پخت در کوره به کارگاه‌ها تحویل می‌دهند. سفالگری در لالجین شرایط ویژه‌ای دارد، یعنی نمی‌توان و نباید آن را از شکل سنتی به صنعتی تبدیل کرد، زیرا در صورت بروز چنین اتفاقی و تولید انبوه دیگر نمی‌توان آن را جزو صنایع‌دستی و افراد شاغل در این زمینه را هنرمند نامید.

 


قدم به قدم با سفالگر لالجین
در ادامه گزارش، ایرج نادری، هنرمند ۴۵ ساله لالجینی که سال‌هاست مشغول این هنر است خود را برای خوانندگان صمت این‌گونه معرفی می‌کند: من سفالگری را نزد پدرم و حدود ۴دهه پیش آموختم و چیزی حدود ۳۵ سال است یعنی از ۷ یا ۸ سالگی به شکل حرفه‌ای به این‌کار مشغولم. درحال‌حاضر نزدیک به ۲۲ سال است که به شکل مستقل تولیدی خودم را دایر کرده‌ام و به تولید سفال می‌پردازم. برای ساختن یک سفال مرغوب در نخستین قدم باید خاک خوب و مطلوبی انتخاب شود و از این مرحله به بعد استادکار باید این خاک را به گل سفالگری تبدیل کند؛ این مرحله بسیار مهم است و فوت و فن‌های خودش را دارد که بعد از سال‌ها تجربه به آن دست پیدا می‌کنید. در قدم بعدی فکر و ایده خلاق و کاربردی است، بسته به اینکه سفال برای امور تزئینی مورد استفاده قرار گیرد یا امور کاربردی باید طرحی مناسب ایجاد کرد که قابل اجرا روی گل سفال باشد و در نهایت هم مراحل پخت و رطوبت‌زدایی که به وسیله کوره با ۹۰۰درجه حرارت انجام می‌شود.

 


کار علمی انجام نمی‌شود، درجا می‌زنیم
نادری درباره تامین مواد اولیه برای سفالگری گفت: در تهیه خاک مرغوب از نظر کمی مشکلی وجود ندارد ولی مواقع زیادی پیش می‌آید که در تهیه خاک باکیفیت بالا که قابلیت تبدیل شدن به گل سفالگری را دارا باشد به مشکل برمی‌خوریم. بیشتر خاک‌های موجود ایرادهایی دارند که یک سفالگر سنتی حتی با سال‌ها تجربه هم قادر به تشخیص و برطرف کردن آنها نیست. اما من بارها تصاویر سفالگری کشورهای خارجی را دیده‌ام و نکته قابل توجه اینکه آنها با خاکی کار می‌کنند که شاید دسترسی به آن خاک از آرزوهای هر سفالگری باشد. البته دلیل این امر وجود پژوهشگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها و کار علمی روی خاک است که ما در ایران از آن محرومیم. در کشورهای اروپایی دانشگاه به کمک کسانی که غیرعلمی و تجربی کار می‌کنند، آمده است به همین دلیل هم به پیشرفت‌های خوبی دست پیدا کرده‌اند. متاسفانه با توجه دلایل اینچنینی ما در سال‌های گذشته به بازارهای داخلی و کشورهای عربی محدود شده‌ایم، که دیدشان به سفال به هیچ عنوان هنری نیست و آن را تنها به چشم گلدانی می‌بینند که کنار باغچه بگذارند و در آن خاک بریزند و گل بکارند.

 


دغدغه‌های یک هنرمند
این هنرمند از مسائل سفالگر لالجینی می‌گوید: دغدغه یک هنرمند واقعی سفالگر، کیفیت، زیبایی و ایجاد خلاقیت در اثر است به گونه‌ای که یک گردشگر یا یک مشتری اروپایی یا حتی آسیای شرقی نتواند به سادگی از کنار آن عبور کند. اما کسان دیگری هم در این هنر فعالیت دارند که نمی‌توان نام آنها را هنرمند گذاشت زیرا با دغدغه تولید و فروش کار می‌کنند و کمیت برای آنها از اولویت بیشتری برخوردار است که در حال حاضر بیشتر سفالگران از دسته دوم هستند، و دائم در اندیشه کاسبی و بازار به سر می‌برند. البته به‌دلیل شرایط سخت اقتصادی و مشکلات مالی که امروز همه با آن دست به گریبان‌اند، امری طبیعی است. در زمینه مسائل صنفی همچون بیمه، سفالگران لالجین در بیشتر موارد از پذیرفتن بیمه هراس دارند، زیرا از طرفی به دلیل اینکه در طول یک‌سال کاسبی مداوم و درآمد مشخصی برای آنها وجود ندارد این ترس وجود دارد که اگر به‌عنوان نمونه ۴ماه کسب‌وکاری برقرار نبود، چگونه هزینه ماهانه بیمه را به این سازمان پرداخت کنند؟ از سویی دیگر، سازمان بیمه هم سختگیری‌های خودش را دارد به نحوی که اگر سفالگر چند ماه هزینه بیمه‌اش را نپردازد، بیمه باطل می‌شود و در صورت درخواست مجدد باید تمام مراحل تشکیل پرونده و... از نو انجام شود که این هم دردسرهای خود را دارد.

 


تاسیس کارگاه بدون مجوز و امضا
نادری افزود: از دیگر مسائل موجود، نبود نظارت بر ایجاد کارگاه‌های تولیدی سفال در لالجین است. روزی نیست که یک انباری در گوشه و کنار لالجین تبدیل به یک کارگاه نشود، به دلیل اینکه سازوکار مشخص، مجوز، تعیین سطح یا کیفیت و جوازی برای احداث کارگاه وجود ندارد این افزایش تنها منجر به تولید سفال بی‌کیفیت به دست افراد نابلد در تعداد بالا شده که تنها نتیجه آن منزوی شدن سفالگر قدیمی، ریشه‌دار و مجرب بوده است. البته همه این سفالگران مبتدی که اقدام به احداث تولیدی می‌کنند بومی لالجین نیستند و از شهرها و روستاهای اطراف به این کار روی می‌آورند.

 


سمینار و همایش فایده ندارد!
نادری در پایان درباره تعامل با سازمان میراث فرهنگی به خبرنگار گفت: کم و بیش به واسطه برگزاری سمینارها و همایش‌ها با مسئولان سازمان میراث فرهنگی در ارتباط هستیم اما به نظر من این ارتباط به قدر کفایت و آنچه درخور نام هنر سفال لالجین باشد، نیست. در حقیقت سفالگران این منطقه از درجه سواد و دانش بالایی برخوردار نیستند، به همین دلیل نمی‌توانند با سمینار و همایش و کارهایی از این دست ارتباط موثری برقرار کنند. به عقیده من سازمان میراث اگر با قصد اعتلای سفال پا به لالجین می‌گذارد، باید بسیار عامیانه و با زبانی ساده‌تر با سفالگر لالجین ارتباط برقرار کند تا اینکه روزی با بالا رفتن سطح دانش سفالگران به برگزاری سمینار و سخنرانی بپردازند. با همایش و تقدیر از چند نفر مشکلی از لالجین حل نمی‌شود، بهتر است مسئولان در کارگاه‌ها حضور پیدا کنند و از نزدیک با سختی کار هنرمندان سفال لالجین آشنا شوند.


چاپ